HMGS Kanunlar İhtilafı ve Bağlama Kuralları Konu Anlatımı

Kanunlar ihtilafı ve bağlama kuralları, yabancı unsurlu özel hukuk olayında hakimin hangi ülke hukukunu uygulayacağını gösteren teknik alandır.

Bir uyuşmazlık Türk mahkemesinin önüne geldiğinde, taraflardan birinin yabancı olması, malın başka ülkede bulunması, sözleşmenin yabancı ülkede kurulması veya aile ilişkilerinin farklı vatandaşlıklarla bağlantılı olması gibi sebeplerle birden fazla hukuk düzeni devreye girebilir.

Bu durumda ilk soru “Türk mahkemesi davaya bakabilir mi?” değil, davaya bakıyorsa uyuşmazlığın esasına hangi hukuk uygulanacak sorusudur.

Milletlerarası yetki ile kanunlar ihtilafı bu yüzden ayrılmalıdır: yetki mahkemenin davayı görüp göremeyeceğini, bağlama kuralı ise davanın hangi hukuk kurallarına göre çözüleceğini belirler.

MÖHUK’un kapsam kuralı, yabancılık unsuru taşıyan özel hukuka ilişkin işlem ve ilişkilerde uygulanacak hukuku, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini ve yabancı kararların Türkiye’de etki doğurmasını aynı kanun çatısı altında toplar.

Ancak bu başlıkta odak uygulanacak hukuktur.

Hakim, Türk kanunlar ihtilafı kurallarını kendiliğinden dikkate alır.

Taraflardan biri yabancı hukuka dayanmasa bile, bağlama kuralı yabancı hukuku yetkili kılıyorsa hakim bu hukuku uygulama görevini üstlenir.

Bu kural, yabancı hukukun sıradan bir vakıa gibi tamamen tarafların ileri sürmesine bırakılmadığını gösterir.

Buna rağmen yabancı hukukun içeriğini bulma aşamasında tarafların yardımı istenebilir; çünkü yabancı mevzuatın, içtihadın veya uygulamanın tespiti pratik araştırma gerektirebilir.

Yabancı hukukun uygulanması sınırsız değildir.

Önce, bütün araştırmalara rağmen yabancı hukukun olaya ilişkin hükümleri belirlenemiyorsa Türk hukuku devreye girer.

Bu sonuç, hakimin kolayca araştırmadan vazgeçebileceği anlamına gelmez; ancak tespit imkansızlığı halinde uyuşmazlığın çözümsüz kalmasını önler.

İkinci sınır atıf kurumudur.

Yabancı hukukun kendi kanunlar ihtilafı kuralları başka bir hukuku gösterirse bu atıf her alanda izlenmez; kanun bunu kişi hukuku ve aile hukuku uyuşmazlıklarıyla sınırlı tutar ve nihai olarak maddi hukuk hükümlerinin uygulanmasına yönelir.

Üçüncü sınır hukuk seçiminde görülür: taraflara uygulanacak hukuku seçme imkanı tanınan hallerde, aksi açıkça kararlaştırılmadıkça seçilen hukukun maddi hukuk hükümleri uygulanır.

Bağlama kuralları farklı bağlantı noktalarıyla çalışır.

Vatandaşlık, özellikle kişi halleri ve ehliyet gibi alanlarda önem taşır.

Fakat vatandaşlık tek ve basit bir kategori değildir.

Vatansızlar ve mülteciler bakımından yerleşim yeri, yoksa mutad mesken, o da yoksa dava tarihinde bulunulan ülke hukuku esas alınır.

Birden fazla vatandaşlığı bulunan kişinin aynı zamanda Türk vatandaşı olması halinde Türk hukuku öne çıkar.

Türk vatandaşlığı bulunmayan çok vatandaşlı kişilerde ise daha sıkı ilişki içinde olunan devlet hukuku aranır.

Bu kurallar, “milli hukuk” denildiğinde her zaman tek bir pasaportun otomatik sonuç doğurmadığını gösterir.

Ayrıca vatandaşlık, yerleşim yeri veya mutad mesken gibi değişebilen bağlantılarda, kanunda aksi yoksa dava tarihindeki durum esas alınır.

Kamu düzeni, bağlama sisteminin istisnai fakat güçlü frenidir.

Yetkili yabancı hukukun belirli olaya uygulanacak hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa bu hüküm uygulanmaz; gerekli görülen hallerde Türk hukuku uygulanabilir.

Buradaki eşik sıradan farklılık değildir.

Yabancı hukuk Türk hukukundan başka bir çözüm benimsedi diye kamu düzeni müdahalesi doğmaz.

Aykırılığın açık ve temel nitelikte olması gerekir.

Sınavda doğru yaklaşım, önce bağlama kuralına göre yetkili hukuku bulmak, sonra somut hükmün kamu düzeni sınırına takılıp takılmadığını değerlendirmektir.

Kamu düzeni, bağlama kuralını baştan yok sayma kolaylığı değildir; uygulama aşamasında işleyen bir güvenlik sınırıdır.

Türk hukukunun doğrudan uygulanan kuralları da ayrı bir sınır oluşturur.

Yabancı hukuk yetkili olsa bile, düzenleme amacı ve uygulama alanı bakımından Türk hukukunun doğrudan uygulanması gereken kuralları varsa, bu kurallar uygulanır.

Bu kurum kamu düzeninden farklıdır.

Kamu düzeni yabancı hukukun belirli hükmünü dışarıda bırakmaya yönelirken, doğrudan uygulanan kural belirli Türk normunun kendi amacı gereği olaya uygulanmasını sağlar.

Bağlama kurallarını çalışırken bu iki mekanizmayı aynı şey gibi ezberlemek yanıltıcı olur.

İkisi de yabancı hukukun etkisini sınırlayabilir; fakat çalışma tarzları ve gerekçeleri farklıdır.

Şekil ve zamanaşımı kuralları, bağlama mantığını sade örneklerle gösterir.

Hukuki işlemler, yapıldıkları ülke hukukunun veya işlemin esasına uygulanacak hukukun maddi şekil hükümlerine uygun yapılabilir.

Böylece şekil bakımından alternatifli bir geçerlilik imkanı tanınır.

Zamanaşımı ise hukuki işlem ve ilişkinin esasına uygulanan hukuka bağlanır.

Ehliyet alanında ilgilinin milli hukuku ana kuraldır; ancak milli hukukuna göre ehliyetsiz olan kişi işlemin yapıldığı ülke hukukuna göre ehilse yaptığı işlemle bağlı olabilir.

Bu istisnanın aile ve miras hukuku ile başka ülkedeki taşınmazlar üzerindeki ayni haklara ilişkin işlemler için geçerli olmadığı unutulmamalıdır.

Ayni haklarda malın bulunduğu yer hukuku belirleyicidir.

Taşınır ve taşınmaz üzerindeki mülkiyet ve diğer ayni haklar, işlem anında malların bulunduğu ülke hukukuna tabidir.

Taşınmakta olan mallarda varma yeri hukuku, taşınmazlara ilişkin şekil bakımından ise taşınmazın bulunduğu ülke hukuku öne çıkar.

Sözleşmeden doğan borç ilişkilerinde ise tarafların açık hukuk seçimi temel başlangıç noktasıdır.

Hukuk seçimi sözleşmenin tamamına veya bir kısmına yöneltilebilir, sonradan yapılabilir veya değiştirilebilir; üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak kaydıyla geriye etkili sonuç doğurabilir.

Seçim yoksa sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk aranır ve karakteristik edim borçlusunun mutad meskeni, işyeri veya yerleşim yeri gibi bağlantılar kullanılır.

Pratik öğrenme için bağlama kuralını üç aşamalı düşünmek yararlıdır.

Önce olayda yabancılık unsuru olup olmadığı belirlenir; yabancılık unsuru yoksa MÖHUK bağlama tekniğine ihtiyaç kalmaz.

Sonra uyuşmazlığın türü saptanır: ehliyet mi, şekil mi, zamanaşımı mı, ayni hak mı, sözleşme mi?

Her alanın bağlantı noktası farklıdır.

Son aşamada kamu düzeni, doğrudan uygulanan kurallar, atıf ve yabancı hukukun tespit edilememesi gibi genel hükümler kontrol edilir.

Sınav soruları genellikle bağlantı noktasını değiştirerek çeldirir.

Vatandaşlık yerine mutad mesken, malın bulunduğu yer yerine tarafların seçimi veya yetki sorusu yerine uygulanacak hukuk sorusu verildiğinde, metindeki anahtar kelimeye değil uyuşmazlığın hukuki niteliğine bakmak gerekir.

Bağlama kurallarında “en sıkı ilişki” ölçütü, özellikle sözleşmelerde tamamlayıcı bir rol oynar.

Taraflar hukuk seçimi yapmamışsa kanun karakteristik edim borçlusunun sözleşmenin kuruluşu sırasındaki mutad meskenini veya ticari ve mesleki faaliyetlerde işyerini hareket noktası alır.

Karakteristik edim, sözleşmeye tipik özelliğini veren edimdir; para ödeme borcu çoğu zaman bu niteliği taşımaz, çünkü birçok sözleşmede karşı edim paradır.

Ancak bütün şartlar başka bir hukukla daha güçlü bağlantı gösteriyorsa daha sıkı ilişkili hukuk uygulanabilir.

Bu yapı, bağlama kurallarının mekanik ezberden ibaret olmadığını, fakat kanunda gösterilen bağlantılardan hareket ederek somut ilişkiyi değerlendirdiğini gösterir.

Tüketici ve iş sözleşmelerinde hukuk seçimi yapılabilmesi, zayıf tarafın korumasını tamamen ortadan kaldırmaz.

Tüketici sözleşmelerinde tüketicinin mutad meskeni hukukunun emredici hükümleriyle sağlayacağı asgari koruma saklı tutulur.

İş sözleşmelerinde de işçinin mutad işyeri hukukunun zorunlu koruması korunur.

Bu düzenlemeler, taraf iradesine önem verildiğini fakat her alanda sınırsız sözleşme serbestisi bulunmadığını gösterir.

Sınavda “taraflar hukuk seçtiyse yalnız seçilen hukuk uygulanır” cümlesi bu nedenle dikkatle değerlendirilmelidir.