HMGS Tanıma ve Tenfiz Konu Anlatımı

Tanıma ve tenfiz, yabancı mahkeme kararının Türkiye’de hukuki sonuç doğurması için kullanılan iki farklı milletlerarası usul kurumudur.

Yabancı mahkeme bir karar vermiş olabilir; fakat bu kararın Türkiye’de doğrudan Türk mahkemesi kararı gibi icra edilmesi veya kesin hüküm etkisi yaratması kendiliğinden kabul edilmez.

MÖHUK bu noktada kararın niteliğine ve istenen sonuca göre iki yol kurar.

Tenfiz, yabancı ilamın Türkiye’de icra edilebilir hale gelmesini sağlar.

Tanıma ise icra değil, yabancı kararın kesin delil veya kesin hüküm olarak dikkate alınması sonucunu doğurur.

Bu ayrım sınavda sıkça karıştırılır: para alacağının tahsili veya bir edimin zorla yerine getirilmesi gerekiyorsa tenfiz, yalnızca kararın hukuki varlığına dayanılacaksa tanıma düşünülür.

Tenfiz için öncelikle ortada yabancı mahkemeden hukuk davasına ilişkin verilmiş bir ilam bulunmalıdır.

Bu ilam, kararın verildiği devlet hukukuna göre kesinleşmiş olmalıdır.

Kesinleşmemiş kararın Türkiye’de icra kabiliyeti kazanması istenemez.

Yabancı ceza ilamlarında yer alan kişisel haklara ilişkin hükümler bakımından da tenfiz istenebilir; fakat bu, ceza mahkumiyetinin bütünüyle Türkiye’de infazı anlamına gelmez.

Odak, kişisel haklara ilişkin hükümlerin özel hukuk sonucu doğurabilmesidir.

Tenfizin temel işlevi, yabancı kararın Türkiye’de icra organları önünde Türk mahkemesinden verilmiş ilam gibi yürütülebilmesine imkan vermektir.

Tenfiz isteminde görevli mahkeme asliye mahkemesidir.

Yetki ise kendisine karşı tenfiz istenen kişinin Türkiye’deki yerleşim yeri mahkemesine bağlanır.

Yerleşim yeri yoksa sakin olduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Türkiye’de yerleşim yeri veya sakin olunan bir yer de bulunmuyorsa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri seçilebilir.

Bu sıralama pratikte önemlidir; doğrudan üç büyük şehir mahkemesine başvurulması her durumda doğru değildir.

Önce karşı tarafın Türkiye’de yerleşim yeri, sonra sakin olduğu yer araştırılır.

Ancak bu bağlantılar yoksa kanunun gösterdiği şehir mahkemeleri devreye girer.

Tenfiz isteminde hukuki yararı bulunan herkes başvurabilir.

İstem dilekçeyle yapılır ve karşı taraf sayısı kadar örnek eklenir.

Dilekçede tarafların ve varsa kanuni temsilci ile vekillerin kimlik ve adres bilgileri, kararın hangi devlet mahkemesinden verildiği, mahkemenin adı, ilamın tarihi ve numarası, hükmün özeti yer almalıdır.

Tenfiz yalnızca hükmün bir bölümü için isteniyorsa bunun hangi bölüm olduğu da gösterilir.

Dilekçeye yabancı ilamın usulüne uygun onanmış aslı veya ilamı veren yargı organınca onanmış örneği ile onanmış tercümesi eklenir.

Ayrıca kararın kesinleştiğini gösteren usulüne uygun belge ve bunun onanmış tercümesi gerekir.

Bu belgeler, Türk mahkemesinin yabancı kararın varlığını, içeriğini ve kesinliğini denetleyebilmesi için zorunludur.

Tenfiz şartları maddi davanın yeniden görülmesi anlamına gelmez.

Türk mahkemesi yabancı mahkemenin uyuşmazlığı doğru çözüp çözmediğini baştan inceleyen bir temyiz mercii değildir.

Denetim, kanunda sayılan şartların bulunup bulunmadığıyla sınırlıdır.

İlk şart karşılıklılıktır.

Türkiye ile kararın verildiği devlet arasında karşılıklılık esasına dayanan bir anlaşma, o devlette Türk mahkemesi ilamlarının tenfizine imkan veren kanuni düzenleme veya fiili uygulama bulunmalıdır.

Bu şart tanımadan farklı olarak tenfizde aranır.

Karşılıklılık, yabancı kararların icrası konusunda devletler arasında işleyen pratik dengeyi ifade eder.

İkinci şart, yabancı ilamın Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konuda verilmemiş olmasıdır.

Münhasır yetki, belirli uyuşmazlıkların yalnız Türk mahkemelerinde görülmesini gerektiren güçlü yetki bağını ifade eder.

Ayrıca davalının itiraz etmesi şartıyla, kararın dava konusu veya taraflarla gerçek ilişkisi bulunmadığı halde kendisine yetki tanıyan bir devlet mahkemesince verilmiş olmaması da aranır.

Bu ikinci kısım, aşırı veya yapay yetki bağlantılarına karşı koruma sağlar.

Sınavda bu şartın her zaman kendiliğinden incelenen kısmı ile davalının itirazına bağlı kısmı ayrılmalıdır.

Üçüncü şart kamu düzenidir.

Yabancı hüküm Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmamalıdır.

Burada da esasa ilişkin her farklılık kamu düzeni engeli değildir.

Yabancı mahkemenin uyguladığı hukuk Türk hukukundan farklı sonuç doğurdu diye tenfiz reddedilmez.

Aykırılığın açık, temel ve kabul edilemez nitelikte olması gerekir.

Dördüncü şart savunma hakkıyla ilgilidir.

Kendisine karşı tenfiz istenen kişi, hükmü veren mahkemeye o yer hukukuna göre usulüne uygun çağrılmamış, mahkemede temsil edilmemiş veya bu kurallara aykırı şekilde gıyabında ya da yokluğunda hüküm verilmiş olduğunu ileri sürerek itiraz edebilir.

Bu itiraz yapılırsa Türk mahkemesi savunma hakkı yönünden denetim yapar.

Usul bakımından tenfiz dilekçesi duruşma günüyle birlikte karşı tarafa tebliğ edilir; hasımsız ihtilafsız kaza kararlarında tebliğ kuralı uygulanmaz.

İstem basit yargılama usulüne göre incelenir.

Karşı taraf, tenfiz şartlarının bulunmadığını veya yabancı ilamın kısmen ya da tamamen yerine getirildiğini yahut yerine getirilmesine engel bir sebep çıktığını ileri sürebilir.

Mahkeme ilamın tamamen tenfizine, kısmen tenfizine veya istemin reddine karar verebilir.

Tenfiz kararı verilen yabancı ilamlar Türk mahkemelerinden verilmiş ilamlar gibi icra olunur.

Kabul veya ret kararlarına karşı temyiz genel hükümlere tabidir ve temyiz yerine getirmeyi durdurur.

Tanıma, tenfizden daha dar bir etkiyi hedefler.

Yabancı ilamın kesin delil veya kesin hüküm olarak kabul edilmesi, ilamın tenfiz şartlarını taşıdığının mahkemece tespitine bağlıdır; ancak karşılıklılık şartı tanımada uygulanmaz.

Bu fark çok önemlidir.

Tanıma da tamamen serbest değildir; kamu düzeni, münhasır yetki ve savunma hakkı gibi denetimler devam eder.

İhtilafsız kaza kararlarının tanınması aynı çerçeveye tabidir.

Yabancı ilama dayanılarak Türkiye’de idari işlem yapılması gerektiğinde de aynı usul uygulanır.

Yabancı ilamın kesin hüküm veya kesin delil etkisi, yabancı mahkeme kararının kesinleştiği andan itibaren sonuç doğurur.

Böylece tanıma kararı, yabancı kararın Türkiye’de dikkate alınmasını sağlar; tenfiz ise icra yolunu açar.

Tanıma ve tenfizin ortak yönü, yabancı mahkeme kararına Türkiye’de etki tanınması için Türk mahkemesinin denetimini gerektirmesidir.

Ortak olmayan yön ise istenen etkinin derecesidir.

Tenfiz kararı verilince yabancı ilam Türkiye’de icra edilebilir; yani alacak, teslim, tazminat veya benzeri icrai sonuçlar bakımından icra mekanizması çalışabilir.

Tanıma ise kararın icrasını değil, hukuki kesinliğini konu alır.

Örneğin bir yabancı kararın daha sonra açılan davada kesin hüküm olarak ileri sürülmesi veya bir hukuki durumun ispatında kesin delil etkisi taşıması tanıma ile ilgilidir.

Bu farkı kavramak, hangi şartların neden arandığını anlamayı kolaylaştırır.

Karşılıklılık şartının tanımada aranmaması, tanımanın tamamen şekilsiz veya otomatik olduğu anlamına gelmez.

Tanıma için de yabancı kararın tenfiz şartlarını taşıdığı mahkemece tespit edilir; yalnızca karşılıklılık bendinin uygulanmayacağı belirtilir.

Bu nedenle kamu düzenine açık aykırılık, münhasır yetki engeli ve savunma hakkı bakımından sorun varsa tanıma da reddedilebilir.

Öğrencilerin sık yaptığı hata, tanımayı sadece “yabancı kararın tercümesini sunmak” gibi görmektir.