HMGS Yabancılar Hukuku Konu Anlatımı

Yabancılar hukuku, yalnızca ülkeye giriş, ikamet veya vatandaşlık işlemlerini çağrıştıran geniş bir alan değildir; milletlerarası özel hukuk ve usul hukuku bağlamında daha dar ve teknik bir işlev görür.

Bu başlık altında sınav bakımından özellikle yabancı gerçek ve tüzel kişilerin Türk mahkemesinde dava veya takip yaparken hangi usuli yükümlülüklerle karşılaşacağı ve yabancı devletin özel hukuk uyuşmazlığında hangi ölçüde yargılanabileceği önem taşır.

MÖHUK, yabancılık unsurunu taşıyan özel hukuk ilişkilerinin genel çerçevesini kurarken, yabancı kişiyi Türk yargı düzeninin dışında bırakmaz.

Ancak yabancı kişinin mahkeme önünde tamamen yerli kişiyle aynı usuli konumda olduğunu söylemek de doğru olmaz.

Kanun, bir yandan dava ve takip hakkını tanır, diğer yandan bu kullanımın karşı taraf açısından doğurabileceği gider ve zarar risklerini güvence altına alır.

Teminat yükümlülüğü bu dengenin merkezindedir.

Türk mahkemesinde dava açan yabancı gerçek kişi, davaya katılan yabancı kişi veya icra takibinde bulunan yabancı kişi mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır.

Aynı kural yabancı tüzel kişiler için de geçerlidir.

Bu nedenle sınavda yalnızca “yabancı davacı teminat gösterir” şeklindeki dar ifade eksik kalır; davaya katılma ve icra takibi de kapsamdadır.

Teminatın koruduğu menfaat iki yönlüdür: yargılama veya takip giderlerinin karşılanması ve karşı tarafın uğrayabileceği zararların güvenceye bağlanması.

Kanun teminatın miktarını tek tek saymaz, çünkü riskin büyüklüğü davanın niteliğine, takip işlemlerine, tarafların konumuna ve olası giderlere göre değişebilir.

Bu nedenle belirleme mahkemeye aittir.

Bu yükümlülüğün amacı yabancının dava hakkını cezalandırmak değildir.

Teminat, yargı yoluna başvurmayı yasaklayan bir ehliyet şartı gibi düşünülmemelidir.

Yabancı kişi dava açabilir veya takip yapabilir; fakat mahkeme önündeki faaliyetin karşı tarafı ileride tahsil güçlüğüyle baş başa bırakmaması için güvence aranır.

Öğrenme açısından önemli ayrım burada ortaya çıkar: teminat, maddi hukuktaki hak sahipliğini ortadan kaldırmaz, yalnızca usuli bir güvence mekanizmasıdır.

Bir yabancının haklı olup olmadığı, alacağının bulunup bulunmadığı veya uyuşmazlığın esası teminat kuralından ayrı değerlendirilir.

Teminat gösterilmesi, davanın esasına dair peşin bir kabul veya ret anlamına gelmez.

Teminat kuralının en önemli istisnası karşılıklılık esasına bağlı muafiyettir.

Mahkeme, dava açan, davaya katılan veya icra takibi yapan yabancıyı karşılıklılık esasına göre teminattan muaf tutar.

Karşılıklılık, yabancının bağlı olduğu hukuk düzeninde Türk vatandaşları veya Türk tüzel kişileri bakımından benzer bir kolaylığın tanınması düşüncesine dayanır.

Bu kurum bazen “hakim isterse muaf tutabilir” gibi anlaşılır; oysa kanun muafiyeti karşılıklılık ölçütüne bağlar.

Sınavda yanılgı genellikle iki uçta görülür: teminatın her yabancı için mutlak olduğu sanılır ya da yabancının sırf iyi niyetli olması nedeniyle teminattan kurtulacağı varsayılır.

Doğru yaklaşım, önce kişinin kanuni kapsamda yabancı gerçek veya tüzel kişi olup olmadığını, sonra yaptığı işlemin dava açma, davaya katılma veya icra takibi olup olmadığını, en sonunda da karşılıklılık nedeniyle muafiyetin gündeme gelip gelmediğini sormaktır.

Yabancı devletin yargı muafiyeti ise ayrı bir konudur.

Devletler arası egemenlik ilişkileri nedeniyle yabancı devletlerin bazı alanlarda yargı muafiyetinden yararlanabileceği düşünülebilir; fakat MÖHUK özel hukuk ilişkilerinden doğan hukuki uyuşmazlıklarda bu muafiyeti kabul etmez.

Buradaki anahtar ifade özel hukuk ilişkisidir.

Yabancı devlet bir egemenlik tasarrufu nedeniyle değil, özel hukuk alanına giren bir ilişki nedeniyle uyuşmazlığın tarafı olduğunda Türk mahkemesi önünde yargı muafiyeti ileri süremez.

Böylece devlet sıfatı, özel hukuk işlemlerinde mutlak bir dokunulmazlık zırhına dönüşmez.

Öğrencinin dikkat etmesi gereken nokta, düzenlemenin tüm devlet işlemleri için genel bir yargılanabilirlik kuralı kurmadığıdır; kaynak norm özel hukuk ilişkilerinden doğan hukuki uyuşmazlıklarla sınırlı konuşur.

Bu çerçeve tebligat bakımından da tamamlanır.

Özel hukuk uyuşmazlıklarında yabancı devletin diplomatik temsilcilerine tebligat yapılabilir.

Bu ifade, diplomatik temsilciliğin uyuşmazlığın esas tarafı olduğu anlamına gelmez; tebligatın muhatap devlete ulaştırılması bakımından kanunun kabul ettiği usuli imkanı gösterir.

Sınavda bu ayrım önemlidir, çünkü “diplomatik temsilciye tebligat yapılabilir” sonucundan “diplomatik temsilci kişisel olarak borç altına girer” gibi bir çıkarım yapılamaz.

Tebligat, yargılamanın ilerleyebilmesi için yapılan usuli bildirimdir; borcun veya sorumluluğun kime ait olduğu uyuşmazlığın maddi temelinden belirlenir.

Yabancılar hukuku başlığını çalışırken teminat ve yargı muafiyetini aynı kategoriye sıkıştırmamak gerekir.

Teminat kuralı yabancı gerçek ve tüzel kişilerin Türk mahkemesinde yürüttüğü dava, müdahale ve takip faaliyetleriyle ilgilidir.

Yargı muafiyeti kuralı ise yabancı devletin özel hukuk ilişkisine dayalı uyuşmazlıkta mahkeme önüne çıkarılıp çıkarılamayacağına ilişkindir.

İlkinde konu, kişinin dava veya takip sırasında güvence göstermesidir; ikincisinde konu, davanın yabancı devlet aleyhine görülebilmesidir.

İki kurumun ortak noktası, yabancılık unsurunun Türk usul hukukunda özel sonuçlar doğurmasıdır.

Ancak her ikisi de yabancıyı sistem dışında bırakmak yerine, belirli koşullarla Türk yargı düzenine bağlar.

Pratik öğrenme tuzağı, yabancı kavramını tek bir sonuca bağlamaktır.

Yabancı kişi bakımından teminat ana kuraldır ama karşılıklılık muafiyet sağlayabilir.

Yabancı devlet bakımından egemenlik çağrışımı güçlüdür ama özel hukuk ilişkilerinde yargı muafiyeti yoktur.

Bu nedenle soru çözerken önce aktörü belirlemek gerekir: yabancı gerçek kişi mi, yabancı tüzel kişi mi, yoksa yabancı devlet mi?

Sonra işlem türü belirlenir: dava açma, davaya katılma, icra takibi veya özel hukuk uyuşmazlığı.

Son adımda kanuni sonuç uygulanır: teminat, karşılıklılık nedeniyle muafiyet veya yargı muafiyetinin tanınmaması.

Bu sırayı korumak, özellikle kısa ve çeldiricili sorularda doğru sonuca ulaşmayı kolaylaştırır.

Teminatın uygulama alanında yabancı tüzel kişilerin ayrıca vurgulanması da önemlidir.

Şirket, dernek veya benzeri bir yabancı örgütlenme Türk mahkemesinde kendi adına dava açtığında ya da icra takibi yürüttüğünde, gerçek kişi yabancıdan farklı bir muafiyet alanı kendiliğinden doğmaz.

Tüzel kişilik, yalnızca hak ve borçlara sahip olma biçimini gösterir; teminat kuralı bakımından kanun hem gerçek hem tüzel kişiyi aynı cümlede ele alır.

Buna karşılık teminatın kapsamına girmeyen kişi veya işlem türleri, bu maddeden hareketle genişletilmemelidir.

Örneğin kanunun burada düzenlediği mesele yabancının Türkiye’deki tüm özel hukuk işlemleri değil, mahkeme veya icra organı önündeki usuli faaliyettir.

Bu nedenle kaynakta bulunmayan idari izin, çalışma hakkı veya ikamet sonucu bu başlığa eklenmemelidir.

Karşılıklılığın öğrenilmesinde pratik nokta, bunun soyut dostluk ilişkisi değil hukuki veya fiili davranış eşitliği fikri olmasıdır.

Karşılıklılık bir milletlerarası sözleşmeden, yabancı devlet hukukundaki düzenlemeden veya uygulamadaki kabulden anlaşılabilir; fakat sınav düzeyinde asıl bilinmesi gereken, muafiyetin kişisel sempatiye, ekonomik güce veya davanın haklı görünmesine bağlanmadığıdır.

Mahkeme teminatı belirlerken uyuşmazlığın gider ve zarar riskini dikkate alır; muafiyet aşamasında ise yabancının geldiği hukuk düzeninde Türkler için benzer bir kolaylığın bulunup bulunmadığı önem kazanır.

Böylece kural ve istisna birbirini tamamlar: önce teminat yükümlülüğü doğar, sonra karşılıklılık varsa yükümlülük kaldırılır.