İş Sözleşmesinin Türleri ve Kurulması Konu Anlatımı

İş sözleşmesinin kurulması, iş hukukunun koruyucu mantığını anlamak için başlangıç noktasıdır.

Sözleşmenin bir tarafında bağımlı olarak iş görmeyi üstlenen gerçek kişi bulunur; diğer taraf ise bu emeğin karşılığında ücret ödemeyi üstlenen işverendir.

Bu üç unsur birlikte aranır: iş görme, ücret ve bağımlılık.

İşçinin bir sonuç eseri teslim etmesinden çok, işverenin iş organizasyonu içinde çalışma borcunu yerine getirmesi önemlidir.

Talimatlara uyma, çalışma zamanının ve yerinin işveren düzeni içinde belirlenmesi, denetim ve işyeri disiplinine bağlılık bağımlılığın işaretleridir.

Bu nedenle her ücretli faaliyet iş sözleşmesi değildir; bağımsız meslek faaliyeti, eser sözleşmesi veya vekalet ilişkisi farklı hukuki sonuçlar doğurabilir.

İş sözleşmesi kural olarak özel şekle bağlı değildir.

Taraflar açık yazılı metin olmadan da iş ilişkisi kurabilir.

Buna rağmen süresi bir yıl veya daha uzun olan sözleşmelerde yazılı şekil aranır.

Yazılı metin bulunmadığında işverenin bilgilendirme yükümlülüğü devreye girer; genel ve özel çalışma şartları, günlük veya haftalık çalışma süresi, temel ücret, ücret ekleri, ödeme dönemi, belirli süre varsa sürenin kendisi ve fesihte uygulanacak hükümler işçiye yazılı belgeyle verilmelidir.

Bu belge, sözleşmenin kurulmadığını değil, işçinin hangi koşullarda çalıştığını ispat ve bilme hakkını güçlendiren bir araçtır.

Süresi bir ayı aşmayan belirli süreli işlerde bu yükümlülük uygulanmaz; ilişki iki ay dolmadan biterse bilgiler en geç sona erme tarihinde verilmelidir.

İş sözleşmesinde tür seçme serbestisi vardır; ancak bu serbesti kanunun çizdiği sınırlar içinde kullanılabilir.

İlk büyük ayrım belirli süreli ve belirsiz süreli iş sözleşmesidir.

İş ilişkisi herhangi bir süreye bağlanmamışsa belirsiz süreli kabul edilir.

Belirli süreli sözleşme ise yalnız takvimde bir bitiş tarihi yazıldığı için doğmaz; belirli süreli iş, belli bir işin tamamlanması veya belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif neden aranır ve sözleşmenin yazılı kurulması gerekir.

Esaslı neden olmadan art arda yapılan belirli süreli sözleşmeler başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır.

Bu kuralın amacı, iş güvencesi ve fesih korumalarının kağıt üzerinde süre koyarak aşılmasını önlemektir.

Esaslı neden varsa zincirleme sözleşmeler belirli süreli niteliğini koruyabilir.

Belirli süreli işçi, yalnız sözleşmesinin süreli olması sebebiyle emsal belirsiz süreli işçiden daha kötü işlem göremez.

Ücret ve parayla ölçülebilen bölünebilir menfaatler çalışılan süreyle orantılı verilir; kıdem şartı aranan hallerde farklı uygulama ancak haklı neden varsa mümkündür.

Emsal işçi önce aynı işyerinde aynı veya benzer işi yapan belirsiz süreli işçidir; bu kişi yoksa aynı işkolundaki benzer işyeri ölçü alınır.

Bu ayrımda temel tuzak, belirli süreli sözleşmenin işveren için sınırsız yenileme imkanı verdiğini sanmaktır.

Kanun, süreli çalışma ihtiyacını tanır ama süre kaydını kötüye kullanmaya izin vermez.

Çalışma süresine göre tam süreli ve kısmi süreli sözleşme ayrımı yapılır.

Kısmi süreli sözleşmede işçinin haftalık normal çalışma süresi, emsal tam süreli işçiye göre önemli ölçüde azdır.

Kısmi süreli çalışma, daha zayıf hak anlamına gelmez; yalnız bölünebilir parasal menfaatler çalışma oranına göre hesaplanır.

İşveren, haklı neden olmadıkça kısmi süreli işçiyi sırf bu niteliği sebebiyle farklı muameleye tabi tutamaz.

İşyerinde uygun boş yer olduğunda kısmi süreliden tam süreliye veya tam süreliden kısmi süreliye geçme taleplerinin dikkate alınması ve boş yerlerin duyurulması gerekir.

Çağrı üzerine çalışma, kısmi süreli ilişkinin özel görünümüdür.

İşçi, ihtiyaç doğdukça iş görmeyi üstlenir; sözleşme yazılı yapılır.

Taraflar çalışma süresini belirlememişse haftalık yirmi saat kararlaştırılmış sayılır ve işçi çağrılsın ya da çağrılmasın bu süreye ilişkin ücrete hak kazanır.

Aksi kararlaştırılmadıkça çağrı en az dört gün önceden yapılmalı, günlük süre kararlaştırılmamışsa her çağrıda en az dört saat çalışma sağlanmalıdır.

Uzaktan çalışma da yazılı kurulur; işin tanımı, yapılma biçimi, süre, yer, ücret, ekipman, iletişim ve özel çalışma şartları metinde yer alır.

İşveren uzaktan çalışmada da iş sağlığı ve güvenliği bakımından bilgilendirme, eğitim ve gerekli önlemleri alma yükümlülüğünü sürdürür.

Deneme süreli sözleşmede deneme kaydı en çok iki ay olabilir; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir.

Deneme içinde taraflar bildirim süresi ve tazminat olmadan feshedebilir, fakat işçinin çalıştığı günlere ilişkin ücret ve hakları saklı kalır.

Takım sözleşmesinde takım kılavuzu işverenle yazılı sözleşme yapar; takımda adı bulunan her işçi işe başladığında işverenle ayrı iş sözleşmesi kurulmuş sayılır ve ücret her işçiye ayrı ödenir.

Sürekli ve süreksiz iş ayrımı, hangi hükümlerin uygulanacağını belirlediği için ayrıca önem taşır.

Nitelikleri bakımından en çok otuz iş günü süren işler süreksiz, bundan fazla devam edenler sürekli iştir.

Süreksiz işlerde kanunun bazı maddeleri uygulanmaz ve bu konularda genel borçlar hukuku hükümleri devreye girer.

Bu ayrım, işçinin fiilen kaç gün çalıştığından çok işin niteliğine bakar; on günlük çalışmadan sonra biten ama niteliği gereği daha uzun sürecek bir iş sırf kısa çalışıldı diye otomatik olarak süreksiz hale gelmez.

Geçici iş ilişkisi, özel istihdam bürosu aracılığıyla veya holding ve aynı şirketler topluluğu içindeki görevlendirmelerle kurulabilen ayrı bir yapıdır; işçi bir işverenle sözleşme ilişkisini korurken geçici olarak başka işverenin iş organizasyonunda çalışabilir.

Ancak bu ilişki, işçi kiralama serbestisi gibi sınırsız değildir; kanun hangi hallerde ve hangi sürelerle kurulabileceğini sınırlar.

Türlerin karşılaştırılmasında temel ölçüt, tarafların sözleşmeye verdikleri isim değil, fiili çalışma düzeni ve kanunun aradığı koşullardır.

Tam süreli yazılmış bir sözleşme fiilen kısmi süreli çalışmaya dönüşmüşse ücret ve menfaatlerin buna göre değerlendirilmesi gerekir.

Uzaktan çalışma, işyerinden uzakta çalışıldığı için bağımlılığı ortadan kaldırmaz; işverenin organizasyonu, iletişim düzeni ve iş güvenliği yükümlülükleri devam eder.

Deneme kaydı ise sözleşmenin türünü değil, başlangıç dönemindeki fesih kolaylığını ifade eder.