Borçların İfası, Sona Ermesi ve Zamanaşımı Konu Anlatımı

Borçların ifası, borç ilişkisinin günlük hayatta görünür hale geldiği aşamadır.

Bir sözleşme veya başka bir borç kaynağı borçluyu belirli bir edime yöneltir; ifa ise bu edimin borcun amacına uygun biçimde yerine getirilmesidir.

İfanın geçerli sayılması için yalnızca bir şey yapılmış olması yetmez; edimin doğru alacaklıya, doğru kapsamda, doğru zamanda ve doğru yerde sunulması gerekir.

Borçlar hukukunda ilk temel kural, borçlunun her zaman bizzat ifa etmek zorunda olmamasıdır.

Alacaklının kişisel ifada korunmaya değer bir menfaati yoksa üçüncü kişinin fiilen edimi yerine getirmesi mümkündür.

Buna karşılık bir ressamın tablo yapması, bir uzmanın şahsi becerisi veya güven ilişkisine dayanan işlerde borçlunun kişiliği edimin parçası haline gelebilir.

Kısmi ifa konusunda borcun tamamı belirli ve muaccel hale gelmişse alacaklı, borcun parça parça yerine getirilmesini kabul etmeye zorlanamaz.

Alacaklı kısmi ifayı kabul ederse, borçlu kendi kabul ettiği kısmı ödemekten kaçınamaz.

Bölünemeyen borçlarda ise alacaklı ve borçlu sayısına göre farklı sonuçlar doğar; birden fazla borçlu varsa her biri tam edimden sorumlu tutulabilir, ifada bulunan borçlu iç ilişkide paylara dönebilir.

Çeşit borcunda seçim kural olarak borçluya ait olsa da seçilen edim ortalama niteliğin altına düşemez.

Seçimlik borçta da aksi anlaşılmadıkça edimlerden birini belirleme yetkisi borçlu tarafındadır.

Para borçlarında ödeme ülke parasıyla yapılır; yabancı para kararlaştırıldığında aynen ödeme kaydı ve ödeme günündeki durum ayrıca önem kazanır.

Faiz bakımından akdi faiz ile temerrüt faizi aynı değildir; kanun, sözleşmeyle kararlaştırılabilecek oranlara üst sınır getirerek borçlunun ölçüsüz yük altına sokulmasını engeller.

İfa yeri ve zamanı, uygulama sorularında sıkça karıştırılan iki ayrı ölçüttür.

Önce tarafların açık veya davranışlarından anlaşılabilen iradesi aranır.

Böyle bir belirleme yoksa para borcu alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde, parça borcu sözleşme kurulurken bulunduğu yerde, diğer borçlar ise borcun doğduğu sırada borçlunun yerleşim yerinde ifa edilir.

Alacaklının yerleşim yerini sonradan değiştirmesi borçlunun ifasını önemli ölçüde ağırlaştırıyorsa, önceki yerleşim yeri dikkate alınabilir.

İfa zamanı kararlaştırılmamış ve ilişkinin niteliğinden başka sonuç çıkmıyorsa borç doğduğu anda muaccel olur.

Süre gün, hafta, ay veya yıl olarak belirlenmişse başlangıç günü ve son gün hesabı kanundaki kurallara göre yapılır; tatil gününe rastlayan son gün kural olarak tatil olmayan ilk güne uzar.

Borç alışılmış iş saatlerinde ifa ve kabul edilir.

Borçlu, aksine bir anlam çıkmadıkça erken ifada bulunabilir; fakat yalnız erken ödediği için indirim isteyemez.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde kendi borcunu ifa etmeyen veya ifayı önermeyen taraf, karşı edimi istemekte zorlanır; bu durum ödemezlik definin temelini oluşturur.

Taraflardan birinin ifada güçsüzlüğe düşmesi, diğer tarafa güvence verilinceye kadar kendi edimini bekletme imkanı verir.

Alacaklının haklı neden olmadan önerilen edimi kabul etmemesi veya ifaya hazırlık fiillerini yapmaması halinde alacaklı temerrüdü doğar.

Bu durumda borçlu, teslim edilecek şeyi tevdi ederek, gerekli koşullarda sattırıp bedeli yatırarak veya teslim dışı edimlerde sözleşmeden dönme hükümlerine başvurarak borç baskısından kurtulabilir.

Borcun sona ermesi ifanın doğal sonucu olmakla birlikte tek sona erme yolu değildir.

Asıl borç ortadan kalkınca rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi bağlı haklar da kural olarak onu izler; ancak işlemiş faiz veya ceza koşulu için hak saklı tutulmuşsa farklı sonuç doğabilir.

İbra, alacaklı ile borçlunun borcu tamamen veya kısmen kaldıran anlaşmasıdır ve borcu doğuran işlem şekle bağlı olsa bile ayrıca şekle bağlı olmadan yapılabilir.

Yenilemede eski borç yeni bir borçla değiştirilir; burada yalnız yeni senet düzenlenmesi veya ek güvence verilmesi yeterli değildir, tarafların eski borcu bitirme iradesi açık olmalıdır.

Birleşmede alacaklı ve borçlu sıfatları aynı kişide toplanır; fakat üçüncü kişilerin önceki hakları korunur ve birleşme geçmişe etkili kalkarsa borç yeniden görünür hale gelir.

Borçlunun sorumlu olmadığı imkansızlık borcu sona erdirir; karşılıklı sözleşmede alınmış edimler geri verilir ve henüz alınmamış karşı edim istenemez.

Kısmi imkansızlık yalnız imkansızlaşan kısmı kaldırır, ancak tarafların bu hali önceden bilselerdi sözleşme yapmayacakları açıkça anlaşılıyorsa borcun tamamı etkilenir.

Aşırı ifa güçlüğü imkansızlık değildir; olağanüstü ve borçludan kaynaklanmayan değişiklik, edimi dürüstlük kuralına aykırı ölçüde ağırlaştırırsa uyarlama, dönme veya sürekli edimlerde fesih gündeme gelir.

Takas için iki kişinin karşılıklı, muaccel ve aynı türden edim borçlusu olması gerekir; takas bildirimle sonuç doğurur ve küçük borç tutarı kadar her iki borç sona erer.

Zamanaşımı bu sona erme sebeplerinden ayrılır.

Genel süre on yıl, kira, faiz, ücret gibi dönemsel alacaklar ve kanunda sayılan bazı alacaklar için beş yıldır.

Süre kural olarak muacceliyetle başlar, bazı ilişkilerde durur, borcun ikrarı veya yargı yoluna başvuru gibi işlemlerle kesilir ve kesilince yeni süre işlemeye başlar.

Hâkim zamanaşımını kendiliğinden dikkate almaz; borçlunun savunma olarak ileri sürmesi gerekir.

Bu yüzden ödeme borcu ahlaki ve ekonomik anlamda sürebilir, fakat alacaklı devlet zoruyla tahsil imkanını kaybedebilir.

Bu konunun ölçülmesinde kavramların birbirine yakın görünmesi yanıltıcı olabilir.

Muacceliyet, borcun istenebilir hale gelmesini anlatır; temerrüt ise çoğu durumda muaccel borç için ihtar veya kanuni istisna ile borçlunun gecikme sorumluluğuna girmesidir.

Alacaklının temerrüdü, borçlunun temerrüdünün ters görüntüsü değildir; burada borçlu ifaya hazırdır, fakat alacaklı kabul veya hazırlık davranışını haksız yere yerine getirmez.

İmkansızlıkta borçlunun kusuru yoksa borç sona erer; kusur varsa konu artık sona ermeden çok borca aykırılık ve tazminat eksenine kayar.

Aşırı ifa güçlüğünde edim hala mümkündür, fakat şartlar beklenmedik biçimde ağırlaşmıştır; bu yüzden çözüm borcun kendiliğinden düşmesi değil, uyarlama veya sözleşmeden dönme talebidir.

Takasta da mahkeme kararına gerek yoktur, fakat karşı tarafa yöneltilmiş takas iradesi gerekir.

Zamanaşımında sürelerin sözleşmeyle değiştirilememesi, borçlunun önceden feragat edememesi ve asıl alacak zamanaşımına uğradığında bağlı faizlerin de aynı akıbete uğraması ayrıca akılda tutulmalıdır.