Ticari İşletme, Tacir ve Ticaret Sicili Konu Anlatımı

Ticari işletme, ticaret hukukunda birçok sonucun başladığı temel kavramdır.

Kanundaki tanım, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedefleyen faaliyetlerin devamlı ve bağımsız biçimde yürütülmesine dayanır.

Bu tanımda dört unsur birlikte okunmalıdır.

Gelir sağlama hedefi ekonomik amacı, devamlılık faaliyetin sürekliliğini, bağımsızlık işletmenin kendi organizasyonu içinde yürütülmesini, esnaf sınırının aşılması ise ticari işletmeyi küçük ölçekli esnaf faaliyetinden ayıran eşiği gösterir.

Sınırın Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenmesi, ölçütün soyut bir beğeniye değil hukuki sınıra bağlandığını anlatır.

Ticari işletme yalnız tek tek mallardan oluşan dağınık bir toplam değildir.

Kanun, işletmeyi bir bütün olarak ele alır.

İşletmenin devrinde aksi öngörülmemişse duran malvarlığı, işletme değeri, kiracılık hakkı, ticaret unvanı, fikri mülkiyet hakları ve sürekli olarak işletmeye özgülenen malvarlığı unsurları birlikte düşünülür.

Bu bütünlük ilkesi, ticari işletmenin ekonomik işlevini korur.

Devir sözleşmesi ve ticari işletmeyi bütün hâlinde konu alan diğer sözleşmeler yazılı yapılır, ticaret siciline tescil ve ilan edilir.

Böylece işletmenin el değiştirmesi yalnız taraflar arasında kalan gizli bir işlem olarak görülmez; üçüncü kişilerin öğrenebileceği bir sicil düzenine bağlanır.

Tacir sıfatının ana kuralı ticari işletmeye dayanır.

Tacirlikte belirleyici ölçü, ticari faaliyetin kişinin kendi hesabına yürütülmesidir; faaliyetin bir bölümünü bu şekilde yürütmek de sıfat için yeterli olabilir.

Burada işletmenin tamamını işletmek şart değildir; kısmen işletme de yeterlidir.

Asıl ölçüt, işletmenin kendi adına işletilmesidir.

Başkasının adına hareket eden kişi ile işletmenin sahibi aynı hukuki konumda değildir.

Bu nedenle tacir sorularında önce ticari işletmenin varlığı, sonra bu işletmenin kimin adına işletildiği araştırılır.

İşletme yoksa tacirlikten söz etmek zorlaşır; işletme başkası adına yürütülüyorsa tacir sıfatı temsilciye değil adına hareket edilen kişiye bağlanabilir.

Kanun bazı durumlarda fiili işletmeye başlamadan önce de tacir sayılma sonucunu kabul eder.

Bir kişi ticari işletmeyi kurup açtığını ilan araçlarıyla halka bildirmişse veya işletmesini ticaret siciline tescil ettirip durumu ilan etmişse, fiilen işletmeye başlamamış olsa bile tacir sayılır.

Bu düzenleme görünüşe güvenen ticari çevreyi korur.

Buna karşılık ticari işletme açmış gibi kendi adına ya da hukuken var sayılmayan bir şirket adına ortak sıfatıyla işlem yapan kişi gerçek anlamda tacir olmayabilir; ancak iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tacir gibi sorumlu olur.

Buradaki ayrım önemlidir: tacir sayılma doğrudan sıfat sonucu doğururken, tacir gibi sorumluluk özellikle üçüncü kişilere karşı sorumluluk alanını ifade eder.

Küçük ve kısıtlılara ait ticari işletmelerde tacir sıfatı yasal temsilciye değil, temsil edilene aittir.

Yasal temsilci işletmeyi onların adına işletir; fakat tacir sayılmaz.

Bununla birlikte ceza hükümlerinin uygulanması yönünden tacir gibi sorumlu tutulabilir.

Bu kural, sıfat ile sorumluluğun her zaman aynı kişide toplanmadığını gösterir.

Ticaret yapmaktan menedilen veya gerekli izin ya da onayı almadan ticari işletme işleten kişi de tacir sayılır; yasağa aykırılığın doğurduğu hukuki, cezai ve disiplin sorumluluğu ayrıca saklıdır.

Bu nedenle sınavda yasak veya izin eksikliği görülünce tacir sıfatının kendiliğinden ortadan kalktığı sanılmamalıdır.

Tüzel kişiler bakımından ticaret şirketleri tacirdir.

Ayrıca amacına ulaşmak için ticari işletme işleten vakıflar, dernekler ve özel hukuk hükümlerine göre yönetilmek ya da ticari şekilde işletilmek üzere kamu tüzel kişileri tarafından kurulan kurum ve kuruluşlar da tacir sayılır.

Ancak devlet, il özel idaresi, belediye, köy ve diğer kamu tüzel kişileri ile kamu yararına çalışan dernekler ve gelirinin yarısından fazlasını kamu görevi niteliğindeki işlere harcayan vakıflar, ticari işletmeyle bağlantılı olsalar bile kendileri tacir sayılmazlar.

Bu ayrım, kamu tüzel kişisinin kendisi ile onun kurduğu veya işlettiği yapı arasında dikkatli düşünmeyi gerektirir.

Tacir olmanın sonuçları kanunda açık biçimde sayılmıştır.

Tacir her türlü borcu için iflasa tabidir.

Kanuna uygun bir ticaret unvanı seçmek, ticari işletmesini ticaret siciline tescil ettirmek ve gerekli ticari defterleri tutmakla yükümlüdür.

Ayrıca ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş insanı gibi hareket etmesi gerekir.

Tacirler arasında temerrüt, fesih veya sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbar ve ihtarlar belirli güvenli yollarla yapılır.

Bu hükümler, tacirliğin yalnız bir unvan veya sıfat olmadığını; beraberinde daha ağır özen, açıklık ve kayıt yükümlülükleri getirdiğini gösterir.

Ticaret unvanı bu yükümlülüklerin görünür yüzüdür.

Her tacir, ticari işletmesine ilişkin işlemleri ticaret unvanıyla yapmak ve işletmesiyle ilgili belgeleri bu unvan altında imzalamak zorundadır.

Tescil edilen ticaret unvanı işletmenin görülebilecek bir yerine okunaklı biçimde yazılır.

Tacirin işletmesiyle ilgili ticari mektuplarda ve ticari defter kayıtlarına dayanak olan belgelerde sicil numarası, ticaret unvanı ve işletme merkezi gibi bilgiler gösterilir.

Böylece işlem yapan kişi, karşısındaki ticari yapının kimliğini ve sicil bağlantısını görebilir.

Unvan, ticari hayatta tanınma ve sorumluluğun izlenmesi bakımından işlev görür.

Ticaret sicili, ticari hayatın açıklığını sağlayan kurumsal kayıt sistemidir.

Sicil kayıtları, bakanlık gözetimindeki yerel ticaret sicili birimlerince yönetilir.

Tescil kural olarak istem üzerine yapılır; resen veya yetkili kurum bildirimiyle yapılacak tesciller saklıdır.

Kanunda aksine hüküm yoksa tescil isteme süresi on beş gündür; süre, tescili gereken işlem veya olgunun gerçekleştiği andan başlar.

Tescil edilmiş hususlarda değişiklik olursa bu değişiklik de tescil edilir; dayanak olgu veya işlem sona ererse kayıt silinir.

Sicil müdürü, tescil için aranan kanuni şartların bulunup bulunmadığını inceler.

Sicilin açıklık yönü ayrıca önemlidir.

Herkes ticaret sicilinin içeriğini ve sicil müdürlüğünde saklanan belgeleri inceleyebilir; giderini ödeyerek onaylı suret alabilir.

Tescil edilen hususlar, aksine hüküm yoksa ilan olunur ve ilan Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi ile yapılır.

Her tacir, ticari işletmenin açıldığı günden itibaren on beş gün içinde işletmesini ve seçtiği ticaret unvanını işletme merkezinin bulunduğu yer siciline tescil ve ilan ettirir.