Sözleşmenin Kurulması, Temsil ve Borç İlişkisinde Özel Durumlar Konu Anlatımı

Sözleşmenin kurulması, borçlar hukukunda iradelerin hukuki sonuca bağlandığı noktadır.

Taraflardan biri bir hukuki ilişki kurmak üzere iradesini ortaya koyar, diğer taraf da buna uygun karşı irade açıklar.

Bu iki açıklama aynı esaslı noktalar üzerinde buluştuğunda sözleşme kurulur.

İrade sözle, yazıyla veya davranışla açıklanabilir; bu nedenle sessizlik her zaman kabul değildir, fakat kanun, işin niteliği veya somut durum açık kabul beklemeyi gereksiz kılıyorsa uygun sürede ret gelmemesi sözleşmenin kurulmasına yol açabilir.

Esaslı noktalar üzerinde anlaşma varsa ikinci derecedeki konuların eksik kalması kural olarak kuruluşu engellemez; sonradan uyuşmazlık çıkarsa uyuşmazlık işin özelliğine göre giderilir.

Öneri ve kabul ayrımı burada belirleyicidir.

Kabul için süre koyan öneren, o süre bitene kadar iradesiyle bağlıdır.

Hazır kişiler arasında yapılan süresiz öneri hemen kabul edilmezse öneren serbest kalır; telefon veya eş zamanlı elektronik iletişim de bu kapsamda düşünülür.

Hazır olmayanlar arasında ise öneren, zamanında gönderilecek cevabın kendisine ulaşmasının beklenebileceği ana kadar bağlı kalır.

Geç gelen kabulde öneren bağlı kalmak istemiyorsa bunu gecikmeden bildirmelidir.

Ismarlanmayan mal gönderilmesi öneri sayılmaz; alan kişi onu saklama veya geri gönderme yükü altında değildir.

Buna karşılık fiyatıyla sergilenen mal, aksi açıkça anlaşılmadıkça bağlayıcı öneri olarak değerlendirilir.

Öneri veya kabul geri alınacaksa geri alma açıklamasının karşı tarafa önce ya da aynı anda ulaşması veya diğer tarafça daha önce öğrenilmesi gerekir.

Hazır olmayanlar arasında sözleşmenin hüküm anı da ayrıca önemlidir; açık kabul gereken durumda kabulün gönderilmesi, açık kabul aranmayan durumda önerinin ulaşması esas alınır.

Kuruluş tamamlanmış olsa bile sözleşmenin geçerliliği ayrıca şekil ve içerik denetimine takılabilir.

Genel kural şekil serbestisidir; kanunda aksi bulunmadıkça sözleşme belirli kalıba sokulmadan yapılabilir.

Ancak kanun belirli şekil öngörmüşse bu şekil çoğu kez geçerlilik şartıdır ve uyulmayan işlem beklenen sonucu doğurmaz.

Yazılı şekilde borç altına girenlerin imzası gerekir; güvenli elektronik imza el yazısı imzası gibi sonuç verir.

Taraflar kanunun zorunlu kılmadığı bir şekli kendi aralarında geçerlilik şartı olarak benimserse, kararlaştırılan şekle uyulmaması sözleşmeyi bağlayıcı olmaktan çıkarabilir.

Sözleşmenin yorumu yapılırken başlık, etiket veya tarafların yanlış kullandığı sözcükler tek başına belirleyici değildir; gerçek ve ortak amaç araştırılır.

Muvazaa halinde görünürdeki işlem ile gerçek irade ayrışır, fakat yazılı borç tanımasına güvenen iyi niyetli üçüncü kişiye karşı bu savunmanın sınırları vardır.

Genel işlem koşulları, önceden tek taraflı hazırlanan ve çok sayıda benzer sözleşmede kullanılmak istenen hükümlerden oluşur.

Karşı tarafın aleyhine olan bu tür koşulların sözleşme kapsamına girebilmesi için düzenleyenin bilgi vermesi, öğrenme imkanı sağlaması ve karşı tarafın kabulünün bulunması gerekir.

İşin niteliğine yabancı koşullar da metinde bulunsa bile yazılmamış sayılır.

Açık olmayan veya birden fazla anlama gelen genel koşullar düzenleyen aleyhine yorumlanır.

İçeriği dürüstlük kurallarına aykırı biçimde karşı tarafı ağırlaştıran hükümler korunmaz.

Bu alanın tuzağı, imzalanmış her metnin bütünüyle geçerli olduğu sanısıdır; kanun, özellikle tek taraflı hazırlanmış hükümler bakımından gerçek kabulü ve adil dengeyi arar.

Temsil, hukuki işlemi yapan kişi ile işlemin sonuçlarının bağlandığı kişi arasındaki ayrımı açıklar.

Yetkili temsilci başkası adına ve hesabına işlem yaptığında doğan hak ve borçlar doğrudan temsil olunana ait olur.

Temsilci sıfatını bildirmezse kural olarak sonuçlar temsilci üzerinde kalır; ancak karşı taraf temsil ilişkisini somut durumdan çıkarabiliyorsa veya işlemin temsilciyle ya da temsil olunanla yapılması karşı taraf için fark yaratmıyorsa sonuç yine temsil olunana bağlanabilir.

Temsil yetkisi kamu hukukundan doğabilir veya bir hukuki işlemle verilebilir.

Hukuki işlemden doğan yetkide yetkinin kapsamı o işleme, üçüncü kişilere duyurulmuşsa duyurunun içeriğine göre belirlenir.

Temsil olunan yetkiyi sınırlayabilir veya geri alabilir; fakat daha önce üçüncü kişilere bildirdiği yetkiyi geri aldığını onlara ulaştırmazsa iyi niyetli üçüncü kişilere karşı yetkinin bittiğini ileri süremeyebilir.

Yetki belgesi verilmişse sona erme halinde belgenin geri verilmesi veya belirlenen yere bırakılması gerekir.

Temsilci yetkisinin sona erdiğini bilmiyorsa ve üçüncü kişi de bunu bilmiyorsa işlem temsil olunanı bağlayabilir.

Yetkisiz temsilde ise işlem temsil olunanı ancak onama ile bağlar.

Karşı taraf uygun süre verip onama isteyebilir; onama gelmezse işlemle bağlı kalmaktan kurtulur ve koşulları varsa zararını yetkisiz temsilciden ister.

Borç ilişkisinin özel durumları temsil dışındaki üçüncü kişi etkilerini de kapsar.

Alacaklıya ifada bulunan üçüncü kişi, kanunda öngörülen hallerde alacaklının haklarına onun yerine geçebilir.

Üçüncü kişinin fiilini üstlenen kişi, o kişinin beklenen davranışı gerçekleşmezse bundan doğan zarardan sorumlu olur.

Üçüncü kişi yararına sözleşmede sözleşmeyi yapan taraf, edimin üçüncü kişiye yönelmesini kararlaştırabilir; üçüncü kişi hakkı kullanmak istediğini bildirdikten sonra alacaklı borçluyu tek başına ibra ederek bu hakkı zayıflatamaz.

İrade bozuklukları da özel dikkat ister: esaslı yanılma, aldatma ve korkutma sözleşmeyle bağlılığı etkiler, fakat hak belirli süre içinde kullanılmazsa işlem onanmış sayılır.

Bu başlıkta doğru cevap çoğu zaman tek bir kavramı değil, iradenin açıklanma biçimi, temsil yetkisinin varlığı ve üçüncü kişinin korunması arasındaki ilişkiyi birlikte okumaya bağlıdır.

Sözleşme özgürlüğü bu sistemin merkezindedir, fakat sınırsız değildir.

Taraflar içeriği serbestçe kurabilir; ancak emredici kurallara, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkansız sözleşmeler kesin hükümsüz olur.

Hükümsüzlük yalnız bazı hükümleri etkiliyorsa kalan sözleşme ayakta kalabilir; fakat o hükümler olmadan sözleşmenin yapılmayacağı anlaşılıyorsa bütün sözleşme düşer.

Aşırı yararlanma, taraflardan birinin zor durumda kalması, düşüncesizliği veya deneyimsizliğinden yararlanılarak açık edim dengesizliği kurulmasını hedef alır; zarar gören belirli süre içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir veya dengenin giderilmesini isteyebilir.