Anonim Şirketler Konu Anlatımı

Anonim şirketin omurgası, tüzel kişilik ile paya bölünmüş sermaye arasındaki bağdır.

Türk Ticaret Kanunu anonim şirketi, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş, borçlarından dolayı yalnız malvarlığıyla sorumlu şirket olarak kurar.

Bu tanım iki sonucu aynı anda verir.

Birincisi, şirket alacaklısının karşısında esas borçlu şirket tüzel kişiliğidir.

İkincisi, pay sahibi şirketin borçlarından dolayı kişisel malvarlığıyla sınırsız sorumlu değildir; onun temel yükümlülüğü, taahhüt ettiği sermaye payını şirkete karşı ödemektir.

Sınav sorularında “sınırlı sorumluluk” ifadesi görülünce, bunun pay sahibinin şirkete karşı sermaye borcunu ortadan kaldırmadığı özellikle hatırlanmalıdır.

Anonim şirket, kanunen yasaklanmamış ekonomik amaç ve konular için kurulabilir.

Kuruluş, kurucuların kanuna uygun esas sözleşmede anonim şirket kurma iradesini açıklamaları ve sermayenin tamamını şartsız taahhüt etmeleriyle başlar; tüzel kişilik ise ticaret siciline tescille kazanılır.

Kurucu, pay taahhüt edip esas sözleşmeyi imzalayan gerçek veya tüzel kişidir.

Tek pay sahipli anonim şirket mümkündür; pay sahibi sayısı sonradan bire düşerse bunun yönetim kuruluna bildirilmesi, yönetim kurulunun da tek pay sahipli durumu tescil ve ilan ettirmesi gerekir.

Şirketin kendi payını tek pay sahibi olacak biçimde edinmesi ise yasak mantığın parçasıdır.

Esas sözleşme anonim şirketin kuruluş anayasası gibidir.

Ticaret unvanı, merkez, işletme konusu, sermaye, payların itibari değerleri, ödeme şartları, pay senetlerinin türü, imtiyazlar, yönetim kurulu üyeleri, genel kurul çağrısı ve hesap dönemi gibi kayıtlar burada yer alır.

Anonim şirket hükümleri bakımından emredici hükümler ilkesi önemlidir: esas sözleşme kanuni rejimden ancak kanunun açıkça izin verdiği ölçüde sapabilir.

Bu nedenle sınavda “esas sözleşmeye her türlü kayıt konabilir” yaklaşımı hatalıdır; özellikle sermayenin korunması, organların devredilemez yetkileri ve pay sahipliği haklarının özüne dokunan düzenlemeler sınırlı okunmalıdır.

Sermaye düzeni anonim şirketin güven fonksiyonunu taşır.

Esas sermaye ve kayıtlı sermaye ayrımı, sermayenin artırılması veya azaltılması, pay bedellerinin ödenmesi ve ayni sermaye kuralları bu yüzden ayrıntılıdır.

Ayni sermaye olarak nakden değerlendirilebilen ve devredilebilen malvarlığı unsurları konulabilir; hizmet edimi, kişisel emek, ticari itibar ve vadesi gelmemiş alacak sermaye olamaz.

Nakden taahhüt edilen pay bedellerinin belirli kısmının tescilden önce, kalanının tescilden sonra kanuni süre içinde ödenmesi kuralı, pay sahibinin şirkete karşı borcunu somutlaştırır.

İtibari değerin altında pay çıkarılamaması ve kuruculara sermayeyi azaltıcı menfaat tanınamaması da aynı sermaye koruma çizgisinin sonucudur.

Yönetim kurulu anonim şirketin yönetim ve temsil organıdır.

Şirket, yönetim kurulu tarafından yönetilir ve temsil edilir; kurul esas sözleşmeyle atanmış veya genel kurul tarafından seçilmiş üyelerden oluşur.

Yönetim kurulunun üst düzey yönetim, örgütlenme, muhasebe ve finansal planlama, yöneticilerin gözetimi, yıllık faaliyet raporu ve finansal tabloların hazırlanması, genel kurulun hazırlanması ve borca batıklık durumunda mahkemeye bildirim gibi devredilemez görevleri vardır.

Temsil yetkisi dış ilişkide önem taşır; şirket adına işlem yapılması, yetkili imzalar ve tescil ilan düzeni üçüncü kişilerin güvenini sağlar.

Yönetim kurulu üyelerinin özen, bağlılık, şirketle işlem yapma ve rekabet yasağına ilişkin sorumlulukları ise kurumsal yönetim disiplinidir.

Genel kurul pay sahiplerinin karar organıdır; fakat şirketin her günlük işini yürüten organ değildir.

Finansal tabloların onaylanması, kâr dağıtımı, yönetim kurulu üyelerinin seçimi, ibra, esas sözleşme değişiklikleri, sermaye artırımı veya azaltımı, önemli yapısal kararlar ve sona erme gibi konular genel kurul düzleminde belirir.

Genel kurul kararlarında kanun, bazı kararlar için olağan çoğunluktan daha ağır nisaplar arar.

Özellikle şirketin işletme konusunun tamamen değiştirilmesi, imtiyazlı pay oluşturulması, nama yazılı pay devrinin sınırlandırılması veya sermayenin azaltılması gibi başlıklar, sıradan karar gibi düşünülmemelidir.

İptal ve butlan ayrımı da burada çıkar: her hukuka aykırılık aynı sonucu doğurmaz; bazı kararlar iptal davasına, bazı ağır aykırılıklar butlana götürür.

Pay sahipliği hakları, mali haklar ve yönetime katılma hakları olarak okunabilir.

Her pay sahibi, kanun ve esas sözleşme hükümlerine göre dağıtılmasına karar verilen net dönem kârına payı oranında katılır; tasfiye sonucunda kalan değerden de kural olarak payı oranında yararlanır.

Kâr payı ancak net dönem kârından ve serbest yedek akçelerden dağıtılabilir; sermaye için faiz ödenmesi genel kural değildir.

Rüçhan hakkı, sermaye artırımlarında mevcut pay sahiplerinin oranlarını korumaya yarar ve ancak haklı sebeplerle, kanuni usule uyularak sınırlandırılabilir veya kaldırılabilir.

Bilgi alma, inceleme ve genel kurula katılma hakları da pay sahipliğini pasif bir yatırım konumundan çıkarır.

Pay devri konusunda hamiline ve nama yazılı pay ayrımı sınav için değerlidir.

Hamiline yazılı pay senetlerinde devir zilyetliğin geçirilmesiyle işlerken, nama yazılı paylarda ciro, zilyetliğin devri ve pay defteri kayıtları öne çıkar.

Şirketle ilişkide pay defterinde kayıtlı kişi pay sahibi kabul edilir.

Bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı payı devralan kişinin kalan pay bedelinden sorumluluğu, “pay devri borcu siler mi” tuzağında aranır.

Devir serbestisi anonim şirketin sermaye piyasasına uygun yönünü gösterse de kanun ve esas sözleşme bazı nama yazılı paylar bakımından bağlam kurabilir.

Finansal tablolar, yıllık faaliyet raporu ve denetim anonim şirketin yalnız ortaklar arası kapalı bir sözleşme olmadığını gösterir.

Yönetim kurulu geçmiş hesap dönemine ait finansal tabloları ve yıllık faaliyet raporunu hazırlayıp genel kurula sunar.

Finansal tablolar şirketin malvarlığını, borçlarını, öz kaynaklarını ve faaliyet sonuçlarını anlaşılır, karşılaştırılabilir ve dürüst resim ilkesine uygun biçimde yansıtmalıdır.

Genel kanuni yedek akçenin ayrılması, kâr dağıtımından önce yedek akçe düzeninin gözetilmesi ve haksız dağıtımların geri alınması da sermayenin korunmasına hizmet eder.

Bu başlıklar muhasebe ve ticaret hukuku bilgisinin kesiştiği alanlardır.

Anonim şirket sona erdiğinde tasfiye ve alacaklıların korunması gündeme gelir.

Sürenin dolması, işletme konusunun gerçekleşmesi veya imkânsız hâle gelmesi, esas sözleşmede öngörülen sebep, genel kurul kararı, iflas ve kanundaki diğer nedenler sona erme sebebi olabilir.

Haklı sebeple fesih davası ve organ eksikliği gibi durumlar, şirketin yalnız iradi kararla değil hukuki müdahaleyle de sona erebileceğini gösterir.

Sınavda doğru yaklaşım, anonim şirketi “çok ortaklı büyük şirket” ezberiyle değil; tüzel kişilik, paya bölünmüş sermaye, pay sahibinin sınırlı sorumluluğu, yönetim kurulu, genel kurul, sermayenin korunması ve denetlenebilir finansal düzen bütünüyle tanımaktır.