Sosyal Güvenlik Hukuku (5510 Sayılı Kanun ve Sigorta Kolları) Konu Anlatımı

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, sosyal güvenlik hukukunda hem kişisel kapsamı hem de finansman mekanizmasını kuran ana metindir.

Kanunun amacı, kişileri sosyal sigortalar ve genel sağlık sigortası bakımından güvence altına almak, bu güvenceden yararlanacak kişileri, sağlanacak hakları, yararlanma şartlarını, finansman yöntemlerini ve sistemin işleyiş esaslarını belirlemektir.

Bu nedenle konu yalnız emeklilik veya sağlık yardımı başlığına indirgenemez.

5510 sisteminde önce kişinin hangi statüde sigortalı sayıldığı, sonra hangi sigorta kollarının uygulanacağı, ardından prim ve bildirim yükümlülüklerinin kime ait olduğu sorulur.

Doğru çözüm sırası bu olduğu için benzer çalışan grupları arasında küçük statü farkları farklı sonuçlara yol açabilir.

Kanun sosyal sigortaları kısa ve uzun vadeli sigorta kolları olarak ikiye ayırır.

Kısa vadeli kollar iş kazası ve meslek hastalığı, hastalık ve analık sigortalarını kapsar.

Uzun vadeli kollar ise malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarından oluşur.

Sigortalı, bu kollardan biri veya birkaçı bakımından adına prim ödenmesi gereken ya da kendi adına prim ödemesi gereken kişidir.

Bu tanım önemlidir; çünkü sigortalılık işyerinde fiilen bulunmakla sınırlı bir etiket değildir, prim ilişkisini de içerir.

Genel sağlık sigortası ise kişinin sağlığının korunması ve sağlık riski gerçekleştiğinde giderlerin finansmanı amacına yönelir.

Böylece aynı kanun içinde sosyal sigorta kolları ile sağlık güvencesi yan yana düzenlenir, fakat her zaman aynı kişiye aynı genişlikte uygulanmaz.

Kısa ve uzun vadeli sigorta kolları bakımından ana sigortalı grupları üç başlıkta toplanır.

Birinci grup, hizmet akdiyle bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlardır.

Bu gruba yalnız klasik işçi değil, kanunun ayrıca bu statüye bağladığı bazı sanatçılar, yazarlar, usta öğreticiler, ders ücreti karşılığı çalışanlar ve Toplum Yararına Çalışma Programından yararlananlar da dahil olabilir.

İkinci grup, köy ve mahalle muhtarları ile kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardır.

Ticari kazanç veya serbest meslek kazancı nedeniyle gelir vergisi mükellefi olanlar, esnaf ve sanatkar siciline kayıtlı gelir vergisinden muaf kişiler, bazı şirket ortakları ve tarımsal faaliyette bulunanlar bu alanda düşünülür.

Üçüncü grup, kamu idarelerinde belirli kadro, pozisyon veya sözleşmeli statülerle çalışan ve ilgili kanunlarında hizmet akdi kapsamına alınmamış kişilerdir.

Bu ayrım, eski kurum adlarını ezberlemekten daha işlevseldir; çünkü 5510 statüyü çalışma ilişkisinin hukuki niteliği üzerinden kurar.

Kanunun özel hükmü olan bazı kişiler sigortalı sayılır, fakat bunlar için bütün sigorta kolları uygulanmaz.

Hizmet akdiyle çalıştırılmayan hükümlü ve tutukluların ceza infaz kurumu bünyesindeki çalışmaları, aday çırak, çırak ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler, meslek lisesi veya yükseköğrenim stajyerleri, bursiyerler, Türkiye İş Kurumu kursiyerleri ve bazı kısmi zamanlı öğrenciler bu ayrımın tipik örnekleridir.

Bu gruplarda iş kazası ve meslek hastalığı, hastalık veya genel sağlık sigortası gibi seçilmiş kollar uygulanabilir; malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarının her durumda devreye girdiği varsayılmamalıdır.

Sınav hatası genellikle burada yapılır: kişi kanunda sigortalı sayıldığı için otomatik olarak tüm uzun vadeli haklara tabi sanılır.

Oysa 5510 önce özel statünün kapsamını belirler, sonra uygulanacak sigorta kolunu sınırlar.

Kanun aynı zamanda bazı kişileri kısa ve uzun vadeli sigorta kollarının uygulanmasında sigortalı saymaz.

Ev hizmetlerinde ay içinde belirli gün sınırının altında çalışanlar, aynı konutta hısımlar arasında dışarıdan kimse katılmadan yapılan işler, askerlik hizmetindeki er ve yedek subay okulu öğrencisi gibi gruplar, tarımda veya orman işlerinde süreksiz çalışan bazı kişiler ve işverenin ücretsiz çalışan eşi gibi haller özel dışlama örnekleri verir.

Bu hükümler mutlak bir sosyal güvenlik dışılığı anlamına gelmez; bazı kişiler başka statü veya özel düzenleme nedeniyle genel sağlık sigortası ya da isteğe bağlı sigorta bakımından yeniden değerlendirilebilir.

Bu yüzden sigortalı sayılmayanlar maddesi, sadece 4. madde kapsamındaki kısa ve uzun vadeli sigorta ilişkisini kesen bir filtre olarak okunmalıdır.

Genel sağlık sigortası daha geniş ve farklı bir mantıkla işler.

Türkiye'de ikamet eden ve kanunda sayılan çalışanlar, isteğe bağlı sigortalılar, gelir veya aylık alanlar, işsizlik ödeneği ya da kısa çalışma ödeneği alanlar, sosyal yardım kapsamındaki kişiler, vatansızlar, uluslararası koruma kapsamındaki bazı kişiler ve başka bir ülkede sağlık güvencesi bulunmayan vatandaşlar genel sağlık sigortalısı olabilir.

Ancak burada bakmakla yükümlü olunan kişi kavramı devreye girer.

Eş, belirli yaş ve öğrenim şartlarını taşıyan evli olmayan çocuklar, malul çocuklar ve geçimi sigortalı tarafından sağlanan ana baba bakımından kişi ayrıca bağımsız genel sağlık sigortalısı olarak değil, bir genel sağlık sigortalısının bağı üzerinden hak sahibi gibi değerlendirilebilir.

Bu ayrım, prim borcu ve tescil bakımından sonucu değiştirdiği için sağlık sigortası sorularında yaş, öğrenim, evlilik ve kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık bulunup bulunmadığı dikkatle okunmalıdır.

Sigortalılığın başlangıcı ve bildirimi de sistemin usuli tarafını oluşturur.

Hizmet akdine dayalı çalışmada işverenin sigortalı işe giriş bildirgesi vermesi ve çalışmayı Kuruma bildirmesi beklenir.

Bağımsız çalışanlarda vergi kaydı, sicil kaydı, şirket ortaklığı veya tarımsal faaliyet gibi statüyü doğuran olgular sigortalılık başlangıcı bakımından önem kazanır.

Aylık prim ve hizmet belgesi veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesi, sigortalının çalışmasını ve prime esas kazancını Kuruma taşıyan araçtır.

Bildirim yapılmaması, fiili çalışmayı hukuken yok etmez; aksine işveren bakımından idari ve mali sonuç doğurur.

Sosyal güvenlikte tescil açıklayıcı sonuçlar doğurabilir, çünkü zorunluluk ilkesi gereği tarafların kendi aralarında sigortalılıktan vazgeçmesi mümkün değildir.

Primler, sosyal güvenlik sisteminin finansman temelidir.

Prime esas kazanç; ücretler, prim ve ikramiye gibi ödemeler ile kanunda kapsama alınan diğer menfaatler üzerinden belirlenir.

Sigorta prim oranları sigorta koluna ve statüye göre farklılaşır; kısa vadeli sigorta, malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası, genel sağlık sigortası ve işsizlik sigortası yükleri aynı kalemde düşünülmemelidir.

Prim ödeme yükümlüsü hizmet akdine dayalı çalışmada esasen işverendir; işveren sigortalı hissesini kesip kendi hissesiyle birlikte Kuruma öder.

Bağımsız çalışanlarda kişi kendi priminden sorumludur.

Prim borçlarının süresinde ödenmemesi gecikme sonuçları doğurur ve Kurum alacaklarının tahsili kamu alacağı mantığına yakın özel hükümlerle desteklenir.

Bunun yanında kanunda gelir, aylık ve ödeneklerin belirli ölçüde haczedilemeyeceğine ilişkin koruyucu hükümler bulunur.

5510 sayılı Kanunda en önemli genel ilke zorunluluktur.