Borç İlişkisinin Kaynakları (Sözleşme, Haksız Fiil, Sebepsiz Zenginleşme) Konu Anlatımı

Borç ilişkisinin kaynakları, borçlar hukukunun başlangıç haritasıdır.

Bir borç ilişkisinde alacaklı, borçludan belirli bir edimi isteme yetkisine sahiptir; borçlu ise bu edimi yerine getirmekle yükümlüdür.

Edim verme, yapma veya yapmama biçiminde ortaya çıkabilir.

Fakat sınav açısından asıl soru, bu edim yükümlülüğünün hangi hukuki olaydan doğduğudur.

Türk Borçlar Kanununun sistematiğinde temel kaynaklar sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmedir.

Bu üç kaynak, birbirine benzeyen olayları farklı hukuki sonuçlara bağladığı için ayırıcı mantık iyi kurulmalıdır.

Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun açıklamalarıyla kurulur.

İrade açıklaması açık olabilir; örneğin bir tarafın yazılı veya sözlü olarak bir bedel karşılığında mal satmayı kabul etmesi gibi.

Örtülü irade açıklaması da mümkündür; davranışın dürüstlük kuralı ve somut olay içinde kabul anlamı taşıması yeterli olabilir.

Burada öneri ve kabul ilişkisi önemlidir.

Kabul için süre belirlenmişse öneren bu sürenin sonuna kadar önerisiyle bağlıdır.

Hazır olanlar arasında süre verilmeden yapılan öneri hemen kabul edilmezse öneren bağlılıktan kurtulur.

Hazır olmayanlar arasında ise öneren, zamanında ve usulüne uygun gönderilmiş cevabın ulaşması beklenebilecek ana kadar bağlı kalır.

Örtülü kabul, sözleşmenin yalnız açık “kabul ediyorum” cümlesiyle kurulmadığını gösterir.

Kanun, işin özelliği veya durum gereği açık kabul beklenmiyorsa ve öneri uygun sürede reddedilmemişse sözleşme kurulmuş sayılabilir.

Buna karşılık ısmarlanmamış şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz; alan kişinin geri gönderme veya saklama yükümlülüğü yoktur.

Fiyatını göstererek mal sergileme veya tarife gönderme ise aksi kolayca anlaşılmadıkça öneri sayılır.

Bu ayrıntılar, ticari hayatta sözleşmenin ne zaman kurulduğunu belirler.

Sınavda öneri, öneriye davet, bağlılık süresi ve kabulün geri alınması birlikte sorulabilir.

Taraflar esaslı noktalarda anlaşmışsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılır.

İkinci derecedeki noktalarda sonradan uyuşmazlık çıkarsa hâkim işin özelliğine göre boşluğu doldurur.

Ancak sözleşmelerin şekline ilişkin hükümler saklıdır.

Genel kural şekil serbestisidir; kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmenin geçerliliği belirli şekle bağlı değildir.

Kanunun öngördüğü şekil ise kural olarak geçerlilik şeklidir ve buna uyulmazsa sözleşme hüküm doğurmaz.

Yazılı şekilde borç altına girenlerin imzası gerekir; güvenli elektronik imza el yazısıyla imzanın hukuki sonuçlarını doğurur.

Şekil konusu, sözleşme kurulmuş gibi görünse bile geçersizlik sonucuna götürebileceği için dikkat ister.

Sözleşme özgürlüğü, tarafların sözleşme içeriğini kanuni sınırlar içinde belirleyebilmesidir.

Bu özgürlük sınırsız değildir.

Emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız sözleşmeler kesin hükümsüzdür.

Sözleşmenin bazı hükümleri geçersizse, kural olarak diğer hükümler ayakta kalabilir; fakat geçersiz kısım olmadan sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılıyorsa tamamı hükümsüz olur.

Aşırı yararlanma, irade bozuklukları, genel işlem koşulları ve temsil hükümleri de sözleşmeden doğan borç kaynaklarının güvenli işlemesi için sınır ve denetim sağlar.

Borcun sebebini içermeyen borç tanımasının geçerli olması ise borç ilişkisinin ispat ve soyutluk boyutuna işaret eder.

Haksız fiil, taraflar arasında önceden kurulmuş bir sözleşme bulunmasa bile borç doğurabilir.

Kanuna göre kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren kişi, bu zararı gidermekle yükümlüdür.

Ahlaka aykırı bir fiille kasten zarar veren kişinin de tazminat sorumluluğu doğar.

Haksız fiilin temel unsurları zarar, hukuka aykırı fiil, kusur ve uygun illiyet bağı olarak düşünülür.

Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır.

Uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirerek zararın miktarını hakkaniyetle belirler.

Bu, ispat güçlüğünün tazminat hakkını bütünüyle ortadan kaldırmaması için kabul edilmiş bir dengedir.

Tazminatın kapsamı ve ödeme biçimi hâkim tarafından durumun gereği, kusurun ağırlığı ve hakkaniyet gözetilerek belirlenir.

Zarar gören zararı doğuran fiile razı olmuşsa, zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa ya da tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmışsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir.

Bu düzenleme, haksız fiil sorumluluğunun mekanik bir hesap olmadığını gösterir.

Ölüm hâlinde cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ve çalışma gücünün azalmasından doğan kayıplar, destekten yoksun kalanların zararları gündeme gelir.

Bedensel zararlarda tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalması veya yitirilmesi ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar özellikle önemlidir.

Sözleşmeye aykırılık ile haksız fiil ayrımı sınavda sık gelir.

Eğer taraflar arasında geçerli bir sözleşme var ve borç bu sözleşmeden doğan edimin gereği gibi ifa edilmemesinden kaynaklanıyorsa sözleşmesel sorumluluk düşünülür.

Eğer borç, önceden kurulmuş bir edim ilişkisinden değil, hukuka aykırı zarar veren davranıştan doğuyorsa haksız fiil alanındayız.

Aynı olay bazen hem sözleşmeye aykırılık hem haksız fiil görünümü taşıyabilir; ancak temel ayırıcı nokta talep edilen sorumluluğun dayanağıdır.

Haksız fiilde zarar ve kusur ispatı, tazminatın indirimi ve zarar görenin ortak kusuru özel önem taşır.

Sebepsiz zenginleşme, haklı bir sebep olmadan malvarlığı kaymasının düzeltilmesine yönelir.

Haklı bir sebep olmaksızın bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişi, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür.

Bu yükümlülük, zenginleşmenin geçerli olmayan, gerçekleşmemiş veya sona ermiş bir sebebe dayanması hâlinde de doğar.

Örneğin borçlu olmadığı hâlde ödeme yapan kişi bazı koşullarda verdiğini geri isteyebilir.

Ancak borçlanmadığı edimi kendi isteğiyle yerine getiren kişi, bunu ancak kendisini borçlu sanarak yaptığını ispat ederse geri isteyebilir.

Zamanaşımına uğramış bir borcun ifasından sonra geri istenememesi veya ahlaki ödevin yerine getirilmesinin iade konusu olmaması bu başlığın sınırlarını gösterir.

Sebepsiz zenginleşmede geri verme borcunun kapsamı zenginleşenin iyiniyetli olup olmamasına göre değişebilir.

Zenginleşen, geri istenme anında elinden çıkmış olduğunu ispat ettiği kısmı geri vermekle yükümlü olmayabilir; fakat elden çıkarırken geri vermek zorunda olduğunu biliyor veya bilmesi gerekiyorsa sorumluluk ağırlaşır.

İyiniyetli zenginleşen yaptığı zorunlu ve yararlı giderleri isteyebilir; diğer giderler bakımından, geri verme isteğinden önce ayırma imkânı varsa bunları ayırabilir.

Hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilen şeyin geri istenememesi ve devlet lehine hükmedilebilmesi, sebepsiz zenginleşmenin de kamu düzeni ve ahlak sınırları içinde uygulandığını gösterir.

Üç kaynak arasındaki karşılaştırma en pratik sınav aracıdır.

Sözleşmede borç, tarafların irade uyuşmasından doğar; bu nedenle öneri, kabul, şekil, temsil, irade bozukluğu ve sözleşme özgürlüğü önemlidir.

Haksız fiilde borç, hukuka aykırı ve kusurlu zarar verici davranıştan doğar; zarar, kusur, illiyet, ispat ve tazminatın indirilmesi aranır.

Sebepsiz zenginleşmede borç, geçerli hukuki sebebi olmayan zenginleşmenin geri verilmesinden doğar; burada zarar verme fiilinden çok malvarlığı kaymasının sebebi incelenir.

Aynı olayda bir tarafın zenginleşmesi her zaman sebepsiz zenginleşme değildir; geçerli sözleşme veya kanuni sebep varsa iade istenemez.