Kıymetli Evrak Hukuku (Poliçe, Bono ve Çek) Konu Anlatımı

Kıymetli evrak hukukunda temel hareket noktası, hak ile senet arasındaki sıkı bağdır.

Türk Ticaret Kanunu kıymetli evrakı, içerdiği hakkın senetten ayrı ileri sürülemeyeceği ve başkalarına devredilemeyeceği senetler olarak ele alır.

Bu nedenle burada sıradan bir alacak ilişkisinden farklı bir mekanizma işler.

Alacak hakkı soyut biçimde değil, senedin zilyetliği, ibrazı ve çoğu durumda devriyle birlikte dolaşır.

Borçlu da ödeme yaparken senedin kendisine teslimini isteyerek tekrar talep riskinden korunur.

Sınavda “hak senede bağlıdır” cümlesi yalnız tanım değil, ciro, ibraz, ödeme, iptal ve zamanaşımı kurallarının arkasındaki ana mantıktır.

Kıymetli evrak türleri içinde kambiyo senetleri özel bir yere sahiptir.

Poliçe, bono ve çek, ticari hayatın hızlı ve güvenli ödeme ya da kredi ihtiyacına cevap veren sıkı şekle bağlı senetlerdir.

Sıkı şekle bağlılık, senedin zorunlu unsurlarından birinin eksik olmasının çoğu durumda o senedi kambiyo senedi olmaktan çıkarması demektir.

Ancak kanun bazı eksikliklere tamamlayıcı hükümler bağlar.

Örneğin poliçe veya bonoda vade gösterilmemişse görüldüğünde ödeme sonucu doğabilir; ödeme yeri ya da düzenlenme yeri bakımından da kanuni varsayımlar bulunabilir.

Bu yüzden sınavda “unsur eksikse her zaman geçersizdir” denmez; önce eksikliğin kanunda tamamlanıp tamamlanmadığı sorulur.

Poliçe üçlü ilişki mantığına dayanır.

Düzenleyen, muhataba belirli bir bedeli lehtara veya onun emrine ödeme yönünde kayıtsız şartsız havalede bulunur.

Poliçe metninde poliçe kelimesi, belirli bedelin ödenmesine ilişkin kayıtsız şartsız havale, muhatap, vade, ödeme yeri, lehtar, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunmalıdır.

Düzenleyen, poliçenin kabul edilmemesinden ve ödenmemesinden sorumludur; ödenmemeden sorumlu olmayacağına ilişkin kayıt yazılmamış sayılır.

Poliçenin bizzat düzenleyenin emrine, düzenleyen üzerine veya üçüncü kişi hesabına düzenlenebilmesi, poliçenin esnek fakat şekle sıkı bağlı bir kambiyo aracı olduğunu gösterir.

Poliçede kabul, muhatabın senetteki ödeme talimatını üstlenerek vadede ödeme taahhüdü altına girmesidir.

Kabul beyanı poliçe üzerine yazılır ve muhatap tarafından imzalanır; muhatabın ön yüze yalnız imza koyması da kabul sonucunu doğurabilir.

Kabul kural olarak kayıtsız şartsız olmalıdır, fakat bedelin bir kısmıyla sınırlı kabul mümkündür.

Muhatap kabul ettikten sonra poliçe bedelini vadede ödeme borcu altına girer ve hamil ödenmeme hâlinde kabul edene doğrudan başvurabilir.

Çekle karşılaştırmada bu nokta kritik önemdedir: çek hakkında kabul işlemi yapılamaz; çek üzerine yazılan kabul kaydı yazılmamış sayılır.

Ciro, kambiyo senedinin tedavül yeteneğini sağlayan ana işlemdir.

Poliçe açıkça emre yazılı olmasa bile ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle devredilebilir; ancak düzenleyen “emre yazılı değildir” kaydı koymuşsa devir alacağın temliki sonuçlarını doğurur.

Ciro kayıtsız ve şartsız olmalıdır; şartlar yazılmamış sayılır, kısmi ciro ise batıldır.

Ciro poliçe veya alonj üzerine yazılıp ciranta tarafından imzalanır.

Beyaz ciroda lehtar belirtilmeyebilir ve yalnız imza ile de ciro oluşabilir.

Ciro hem devir işlevi hem teminat işlevi taşır; aksi belirtilmedikçe ciranta kabul edilmeme ve ödenmemeden sorumludur.

Yetkili hamil, birbirine bağlı ciro zinciriyle hakkını ispat eder.

Aval, kambiyo borcuna kişisel teminat ekler.

Poliçede bedelin ödenmesi aval ile tamamen veya kısmen teminat altına alınabilir.

Aval şerhi poliçe veya alonj üzerine yazılır, aval veren tarafından imzalanır ve kimin için verildiği belirtilmemişse düzenleyen için verilmiş sayılır.

Aval veren, kimin için taahhüt altına girmişse onun gibi sorumlu olur; teminat altına alınan borç şekil noksanı dışındaki bir nedenle geçersiz olsa bile aval taahhüdü geçerliliğini koruyabilir.

Bu soyutluk, avalin kefaletle karıştırılmaması gerektiğini gösterir.

Kefalette feri sorumluluk mantığı baskınken, aval kambiyo senedinin güvenli dolaşımına bağlı daha sıkı bir teminat fonksiyonu görür.

Ödeme ve başvuru hakları kambiyo senetlerinde süre disipliniyle işler.

Poliçenin belirli bir günde, düzenlenme gününden belirli süre sonra veya görüldükten belirli süre sonra ödenmesi kararlaştırılmışsa hamil ödeme gününde veya onu izleyen iki iş günü içinde ibraz etmelidir.

Görüldüğünde ödenecek poliçede ise düzenlenme gününden itibaren kanuni süre içinde ibraz gerekir.

Hamil kısmi ödemeyi reddedemez; kısmi ödeme senet üzerine yazılır ve makbuz verilir.

Ödememe veya kabul etmeme hâlinde protesto ve ihbar kuralları başvuru hakkının korunmasında önemlidir.

Protesto, kambiyo sorumlularına başvuru için gereken resmî tespit işlevi görür; bazı kayıtlar veya durumlar protesto gereğini kaldırabilir.

Bono veya emre yazılı senet, poliçeden farklı olarak havale değil ödeme vaadidir.

Bonoda senet metninde bono veya emre yazılı senet kelimesi, kayıtsız şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtar, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunur.

Eksik unsurlar bakımından poliçeye benzer tamamlayıcı hükümler vardır.

Bononun niteliğine aykırı düşmeyen poliçe hükümleri ciro, vade, ödeme, başvuru, aval, zamanaşımı, iptal ve süreler bakımından bonoya uygulanır.

En önemli sınav cümlesi, bonoyu düzenleyenin poliçeyi kabul eden gibi sorumlu olmasıdır.

Bu nedenle bonoda ayrıca muhatap ve kabul kurumu aranmaz; borç düzenleyenin doğrudan vaadinden doğar.

Çek, ödeme aracı niteliğiyle poliçe ve bonodan ayrılır.

Çekte çek kelimesi, kayıtsız şartsız belirli bedelin ödenmesi için havale, muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası, banka seri numarası ve karekod gibi unsurlar yer alır.

Türkiye’de ödenecek çeklerde muhatap ancak banka olabilir; banka dışındaki kişi üzerine düzenlenen çek yalnız havale hükmündedir.

Düzenleyenin muhatap banka nezdinde karşılık bulundurması ve bu karşılık üzerinde çek düzenleme yetkisine ilişkin anlaşma bulunması gerekir; fakat karşılık ilişkisindeki eksiklik senedin çek olarak geçerliliğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Karşılıksız çek düzenleyen kişinin tazminat ve özel sorumlulukları ayrıca gündeme gelir.

Çekte kabul yasağı, faiz kaydı ve devir şekli sınavın klasik ayrımlarıdır.

Çek hakkında kabul yapılamaz; kabul kaydı yazılmamış sayılır.

Çekte öngörülen faiz şartı da yazılmamış sayılır.

Belirli kişi lehine emre yazılı veya emre yazılı değildir kaydıyla, ya da hamiline çek düzenlenebilir.

Emre yazılı çek ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle devredilir; emre yazılı değildir kaydı alacağın temliki sonucunu doğurur.

Ciro kayıtsız ve şartsız olmalı, kısmi ciro ve muhatabın cirosu batıl kabul edilmelidir.