İktisadi Kıymetlerin Değerlemesi Konu Anlatımı

İktisadi kıymetlerin değerlemesi, vergi tekniğinde muhasebe kayıtlarını sadece sayısal bir görünüm olmaktan çıkarıp vergi matrahının dayanağı haline getiren işlemdir.

VUK değerlemeyi, vergi matrahlarının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tespiti olarak kurar.

Bu tanımda iki nokta birlikte okunmalıdır.

Birincisi, değerleme herhangi bir piyasa yorumu değil, matrah hesabına bağlı hukuki bir belirleme faaliyetidir.

İkincisi, değerleme konusu olan şey işletmenin elindeki her türlü iktisadi kıymettir; mal, alacak, borç, menkul kıymet, gayrimenkul veya hak gibi kalemler bu nedenle farklı kurallara tabi olabilir.

Değerleme gününde esas alınacak değer de kanunda gösterilen gün ve zamandaki değerdir.

Böylece değerleme, hem hangi kıymetin değerleneceğini hem hangi tarihteki değerin dikkate alınacağını belirleyen bir çerçeveye kavuşur.

Değerlemede temel hareket noktası, her iktisadi kıymetin ayrı değerlendirilmesidir.

Bu kural, varlıkların birbirinin değerini örtmesini engeller.

Örneğin bir işletmenin taşıtı, stokları ve alacakları aynı bilanço içinde yer alsa bile aynı ölçüyle ve topluca değerlenmez; her biri kendi hukuki niteliğine göre ele alınır.

Kanun, teamül gereği aynı cinsten sayılan mallar ile düşük kıymetli çeşitli eşyada toplu değerlemeye izin vererek uygulama kolaylığı tanır.

Ancak bu istisna, değerleme mantığını değiştirmez.

Ölçü seçimi yine kıymetin türü ve mahiyetiyle bağlantılıdır.

Bu nedenle konunun özü, değerleme ölçülerinin isimlerini ezberlemekten çok, hangi ölçünün hangi iktisadi gerçekliği temsil ettiğini anlamaktır.

Maliyet bedeli, uygulamada en merkezi ölçülerden biridir.

Bir iktisadi kıymetin edinilmesi veya değerinin artırılması için yapılan ödemeler ile bunlara bağlı giderlerin toplamını ifade eder.

Bu ölçü, özellikle işletmeye dahil gayrimenkuller, tesisat ve makineler, taşıtlar, gayrimaddi haklar, demirbaş eşya ve emtia bakımından önemlidir.

Kanun, gayrimenkullerin maliyet bedeliyle değerleneceğini belirtirken gayrimenkullerin bütünleyici parçaları, eklentileri, tesisat ve makineler, gemiler ve diğer taşıtlar ile gayrimaddi hakları da gayrimenkul gibi değerleme kapsamına alır.

İnşa edilen bina veya imal edilen makinede satın alma bedeli yerine inşa ve imal giderlerinin esas alınması da aynı mantığın sonucudur.

Kıymeti edinmek veya kullanılabilir hale getirmek için katlanılan maliyet, vergi değerlemesinde başlangıç noktası olur.

Maliyet bedelinin kapsamı dar bir satın alma fiyatından ibaret değildir.

Edinim veya değer artışıyla doğrudan ilgili gümrük vergileri, yükleme, boşaltma, nakliye, montaj, resim ve harç, noter, tapu, mahkeme, değer tespiti, danışmanlık, komisyon ve ilan giderleri maliyetin parçası olabilir.

Finansmanla ilgili faiz ve kur farklarında kanun dönem ve kıymet türüne göre ayrım yapar; emtiada stoklara giriş tarihine kadar, diğer iktisadi kıymetlerde envantere alındığı hesap dönemi sonuna kadar olan kısım maliyete dahil edilir.

Gayrimenkulün değerini sürekli artıran genişletme veya iyileştirme harcamaları da normal bakım ve tamirden ayrılır.

Bu ayrım pratikte önemlidir; çünkü bakım gideri dönem sonucunu etkilerken kıymet artırıcı harcama maliyet bedeline eklenerek ilgili varlığın değerleme ve amortisman tabanını değiştirir.

Borsa rayici, tasarruf değeri, mukayyet değer, itibari değer ve rayiç bedel farklı değer fikrini temsil eder.

Borsa rayici, borsaya kayıtlı kıymetlerde değerlemeden önceki son işlem günündeki ortalama değere dayanır; fiyatlarda olağan dışı kararsızlık varsa daha geniş bir dönem ortalamasının esas alınabilmesi, piyasa fiyatının sağlıklı oluşmasına verilen önemi gösterir.

Tasarruf değeri, kıymetin değerleme gününde sahibi için taşıdığı gerçek değerdir.

Mukayyet değer, muhasebe kayıtlarında görünen hesap değeridir; bu nedenle kayıt sistemiyle doğrudan bağlantılıdır.

İtibari değer, senetler, paylar ve tahvillerin üzerinde yazılı olan değeri anlatır.

Rayiç bedel ise değerleme günündeki normal alım satım değeridir.

Bu ölçüler birbirine yakın görünse de her biri farklı bir kanıt ve ekonomik bakış açısına dayanır.

Emsal bedeli, gerçek bedelin bulunmadığı, bilinmediği veya doğru tespit edilemediği durumlarda devreye giren tamamlayıcı ölçüdür.

Kanun emsal bedelini, malın değerleme gününde satılması halinde benzerlerine göre sahip olacağı değer olarak açıklar.

Bu ölçü rastgele takdir değildir; önce aynı cins ve türdeki satışlardan ortalama fiyat esası aranır.

Bu mümkün değilse maliyet bedeline toptan veya perakende satış niteliğine göre belirli ilaveler yapılır.

Bunlarla sonuca ulaşılamazsa takdir komisyonu devreye girer ve maliyet, piyasa kıymeti, kullanılmış eşyanın yıpranması gibi unsurları değerlendirir.

Yangın, deprem, su basması, bozulma, kırılma veya paslanma nedeniyle önemli değer kaybına uğrayan emtiada emsal bedelinin kullanılması, bu ölçünün ekonomik gerçekliği yakalama işlevini gösterir.

Alış bedeli de ayrı bir ölçüdür ve bir kıymetin satın alma bedelini ifade eder; edinimle ilgili diğer giderler alış bedeline dahil değildir.

Bu yönüyle maliyet bedelinden ayrılır.

Hisse senetleri ve belirli yatırım fonu katılma belgelerinin alış bedeliyle değerlenmesi, menkul kıymetlerde ölçünün varlığın niteliğine göre değiştiğini gösterir.

Buna karşılık diğer menkul kıymetlerde borsa rayici öne çıkabilir; borsa rayici yoksa veya sağlıklı oluşmamışsa alış bedeline vadesine kadar elde edilecek gelirin değerleme gününe kadar isabet eden kısmı eklenerek değerleme yapılır.

Yabancı paralar ve yabancı para ile olan alacak ve borçlarda da borsa rayici veya Maliye idaresince tespit edilen kur üzerinden değerleme yaklaşımı görülür.

Alacak ve borç değerlemesi de aynı mantığı izler.

Bir alacağın tahsil olanağı tamamen ortadan kalkmışsa değersiz alacak olarak kayıtlardan çıkarılması, dava veya icra aşamasındaki belirli alacaklarda karşılık ayrılabilmesi ve vazgeçilen alacakların borçlu kayıtlarında özel karşılık hesabına alınması, değerlemenin sadece aktif varlıkları büyütme işlemi olmadığını gösterir.

Değerleme kimi zaman ekonomik değeri azaltır, kimi zaman kayıtlı değeri piyasa veya tahsil kabiliyetine yaklaştırır.

Bu nedenle değerleme hükümleri, bilanço kalemlerinin gerçek vergisel etkisini ortaya çıkaran bir düzeltme ve sınıflandırma düzenidir.

Bu başlıkta öğrenilmesi gereken ilişki şudur: değerleme ölçüleri vergi matrahını keyfi olmaktan çıkaran, varlık türüne göre değişen hukuki araçlardır.

İşletmeye dahil kıymetin edinim maliyeti, kayıtlı değeri, piyasa değeri, borsa değeri veya emsal değeri farklı sonuçlar doğurabilir.