Değerleme Ölçüleri Konu Anlatımı

Bir işletmenin vergiye tabi kazancının doğru hesaplanabilmesi, her şeyden önce aktif ve pasifindeki iktisadi kıymetlerin doğru bir parasal değere bağlanmasına bağlıdır; bu işleme Vergi Usul Kanunu değerleme adını verir ve değerlemeyi, vergi matrahlarının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tespiti olarak tanımlar.

Değerleme iki farklı yöntemle yapılabilecek bir tespit sürecinin sonucudur: iktisadi kıymetin varlığı kayıtlar ve belgeler üzerinde yapılan bir incelemeyle tespit edilebileceği gibi, elle sayılarak da tespit edilebilir; ikinci yönteme fiili envanter denir ve kanundaki envanter tanımı da bu ikili yapıyı yansıtır, envanter, bilanço günündeki mevcutların, alacakların ve borçların saptanıp değerlenmesidir.

Uygulamada bu süreç genel olarak birkaç adımdan oluşur: önce dönem sonunda muhasebe kayıtlarına göre bir genel geçici mizan çıkarılır, sonra muhasebe dışı envanter işlemleriyle iktisadi kıymetler fiilen tespit edilir, iki sonuç karşılaştırılır, ortaya çıkan farklar için gerekli düzeltme kayıtları yapılır ve nihayet mali tablolar bu düzeltilmiş verilerle düzenlenir.

Değerlemenin uygulanacağı zaman ve kapsam da kanunda ayrıca belirtilmiştir.

İktisadi kıymetler, vergi kanunlarında gösterilen gün ve zamanlarda haiz oldukları değerle dikkate alınır; bu da genellikle bilanço günü, yani hesap döneminin sonudur.

Değerlemede esas kural, her iktisadi kıymetin tek başına ele alınmasıdır; ancak teamülen aynı cinsten sayılan mallar ile düşük kıymetli müteferrik eşyanın toplu olarak değerlenmesi de mümkündür.

Kanun, hangi ölçünün hangi kıymete uygulanacağını iktisadi kıymetin türüne ve mahiyetine bırakmakla birlikte, kullanılabilecek ölçüleri sınırlı sayıda ve tek tek tanımlayarak belirlemiştir.

Maliyet bedeli, bir iktisadi kıymetin edinilmesi ya da değerinin artırılması dolayısıyla yapılan ödemelerle bunlara bağlı bütün giderlerin toplamını ifade eder; gayrimenkuller, demirbaş eşya ve özel maliyetler gibi kıymetlerin değerlemesinde esas alınan temel ölçü budur.

Borsa rayici, menkul kıymet ve kambiyo borsası ile ticaret ve kıymetli maden borsalarına kayıtlı kıymetlerin, değerlemeden önceki son işlem gününde borsada oluşan ortalama değeridir; fiyatlarda bariz kararsızlık görülen hallerde Maliye Bakanlığı, son işlem günü yerine değerlemeye takaddüm eden belirli bir günlük dönemin ortalamasını esas aldırabilir.

Tasarruf değeri, bir iktisadi kıymetin değerleme gününde sahibi için taşıdığı gerçek değer olup özellikle alacak ve borç senetlerinin reeskontunda kullanılır.

Mukayyet değer, iktisadi kıymetin muhasebe kayıtlarında gösterilen hesap değeridir ve senetsiz alacak ve borçlar başta olmak üzere birçok kalemin değerlemesinde esas ölçüdür.

İtibari değer, her türlü senet, hisse ve tahvilin üzerinde yazılı olan değeri ifade eder ve kasa mevcudunun değerlemesinde kullanılır.

Vergi değeri, bina ve arazinin Emlak Vergisi Kanunu çerçevesinde tespit edilen değeridir.

Rayiç bedel, bir iktisadi kıymetin değerleme günündeki normal alım satım değeri olup sonradan kanuna eklenmiş bir ölçüdür ve özellikle veraset ve intikal vergisi uygulamasında önem taşır.

Emsal bedeli ve emsal ücreti, gerçek bedeli bulunmayan, bilinmeyen veya doğru olarak tespit edilemeyen bir malın ya da hizmetin, değerleme gününde satılması halinde emsaline göre taşıyacağı değerdir; bu ölçü sırasıyla ortalama fiyat esası, maliyet bedeli esası ve son çare olarak takdir esasıyla belirlenir.

Kanuna sonradan eklenen alış bedeli ise, bir iktisadi kıymetin salt satın alma bedelini ifade eder ve edinimle ilgili diğer giderleri kapsamaz; bu yönüyle bütün masrafları içine alan maliyet bedelinden ayrılır.

Bu dokuz ölçü, kanunun izleyen bölümlerinde tek tek iktisadi kıymet kategorilerine, örneğin gayrimenkullere, emtiaya, alacak ve borçlara, kasa ve banka mevcutlarına, menkul kıymetlere uygulanır; hangi kıymete hangi ölçünün uygulanacağı kanunda ayrı ayrı gösterilmiştir ve bu eşleştirme kuralı, iktisadi kıymetlerin bireysel değerlemesi başlığının konusunu oluşturur.