Mükellefiyet, Vergi Sorumluluğu ve Vergiyi Doğuran Olay (VUK) Konu Anlatımı

Vergi hukukunda bir vergi ilişkisinin kurulabilmesi için önce bu ilişkinin taraflarının, yani kimin borçlu kimin alacaklı olduğunun belirlenmesi gerekir.

Vergi Usul Kanunu bu süjelerden mükellefi, kendisine vergi kanunlarına göre vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişi olarak tanımlar.

Bu tanım kasıtlı olarak geneldir; hangi kişinin hangi vergi bakımından mükellef sayılacağı, her maddi vergi kanununda ayrıca hükme bağlanmıştır.

Gelir vergisinin mükellefi gerçek kişiler, kurumlar vergisinin mükellefi ise sermaye şirketleri, kooperatifler, iktisadi kamu kuruluşları ile dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmeler ve iş ortaklıklarıdır; katma değer vergisinde mal teslimi veya hizmet ifasında bulunanlar, damga vergisinde kağıdı imzalayanlar, veraset ve intikal vergisinde ivazsız iktisapta bulunanlar, emlak vergisinde ise taşınmaz sahipleri mükellef kabul edilir.

Bu örnekler, genel tanımın somut vergi türlerinde nasıl hayata geçtiğini gösterir.

Vergi sorumlusu, mükelleften farklı bir konumdadır.

Vergi sorumlusu, verginin ödenmesi bakımından alacaklı vergi dairesine karşı muhatap olan kişidir, ama vergiyi doğuran olay onun kişiliğinde gerçekleşmez ve verginin ödenmesi sonucunda kendi malvarlığında bir azalma da meydana gelmez.

Sorumluyu mükelleften ayıran bu iki ölçüt, ikisinin birbirine karıştırılmaması için belirleyicidir.

Mükellefiyetin ya da sorumluluğun özel bir sözleşmeyle bir başkasına devredilmesi, kanunun tanıdığı haller dışında vergi dairesi bakımından hüküm ifade etmez; benzer şekilde vergiyi doğuran olayın kanunen yasak bir faaliyetten kaynaklanması da mükellefiyeti ortadan kaldırmaz, kanunen yasak bir işten elde edilen kazanç dahi tespiti halinde vergiye tabi tutulur.

Vergi sorumluluğunun kanunda birkaç farklı görünümü vardır.

Kanuni temsilciler sorumluluğu, tüzel kişilerle küçüklerin, kısıtlıların ve tüzel kişiliği olmayan teşekküllerin ödevlerinin bunları idare edenler tarafından yerine getirilmesini; bu ödevlerin yerine getirilmemesi yüzünden tahsil edilemeyen vergilerin kanuni temsilcinin kendi malvarlığından alınabilmesini, temsilcinin de ödediği vergi için asıl mükellefe rücu edebilmesini ifade eder, ve tüzel kişinin tasfiyeye girmiş ya da tasfiye edilmiş olması, temsilcinin tasfiye öncesi döneme ait sorumluluğunu kaldırmaz.

Vergi kesenlerin sorumluluğu ise, yaptıkları ödemelerden vergi kesmekle yükümlü olanların, kestikleri vergiyi tam olarak vergi dairesine yatırmaktan sorumlu tutulmasıdır; işçisine ücret ödeyen işveren, müşterisine faiz ödeyen banka ya da serbest meslek erbabına ödeme yapan bir şirket bu sorumluluğun tipik örnekleridir ve bu sorumluluk, kesilen vergi dolayısıyla asıl mükellefe rücu hakkını da ortadan kaldırmaz.

Bunların yanında mirasçıların sorumluluğu, ölen mükellefin vergi borcundan miras hisseleri oranında sorumlu olunmasını; tasfiye memurlarının sorumluluğu, tasfiye sürecinde önce vergi borçlarının ödenmesi gerektiğini, aksi halde alınamayan kamu alacağının tasfiye memurundan istenebileceğini; serbest muhasebeci, serbest muhasebeci mali müşavir ve yeminli mali müşavirlerin sorumluluğu ise imzaladıkları beyanname veya düzenledikleri tasdik raporundaki bilgilerin defter kayıtlarına uygun olmamasından doğan vergi ziyaına bağlı vergi, ceza ve gecikme faizinden mükellefle birlikte müştereken sorumlu tutulmalarını ifade eder.

Vergi ehliyeti kavramı, mükellef ya da sorumlu olabilmek için medeni hakları kullanma ehliyetinin aranmadığını gösterir; bu nedenle küçük bir çocuk, kısıtlı bir kişi ya da tutuklu biri dahi mükellef veya vergi sorumlusu olabilir, bunlara düşen ödevler ise veli, vasi veya kayyım gibi kanuni temsilcileri tarafından yerine getirilir.

Bütün bu süjelerin borcunun ne zaman doğduğu sorusunun cevabı vergiyi doğuran olay kavramında bulunur.

Vergi alacağı, vergi kanunlarının vergiyi bağladığı olayın gerçekleşmesi veya ilgili hukuki durumun tamamlanmasıyla doğar.

Bu da genel bir tanımdır ve her maddi vergi kanununda somutlaştırılır: gelir vergisinde gerçek kişilerce gelirin elde edilmesi, kurumlar vergisinde kurum kazancının doğması, katma değer vergisinde malın teslimi veya hizmetin ifası, damga vergisinde kağıdın imzalanması, veraset ve intikal vergisinde ivazsız mal iktisabı, emlak vergisinde ise taşınmazın iktisap edilmesi vergiyi doğuran olay olarak kabul edilir.