Mali Müşavirlik Vergi Tekniği Vergilendirme Süreci: Tarh, Tebliğ, Tahakkuk ve Tahsil Konu Anlatımı

Bir verginin doğumundan tahsiline kadar geçirdiği süreç, uygulamada 4T kuralı olarak adlandırılan dört aşamalı bir sıra izler: tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil.

Bu dört aşama, vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesinin hemen ardından başlar ve her biri kendinden öncekine bağlı, hukuki sonuçları farklı ayrı birer işlemdir.

Tarh, vergi alacağının kanunlarda gösterilen matrah ve nispetler üzerinden vergi dairesi tarafından hesaplanarak miktar itibarıyla tespit edilmesidir.

Bu, idari bir muameledir ve tarh yetkisi kural olarak vergi idaresine aittir; mükellefin kanundaki matrah ve nispete göre kendi vergi borcunu hesaplama görev ve yetkisi yoktur, bunun tek istisnası beyannamenin posta ile gönderildiği hallerde ödenmesi gereken verginin mükellefçe de hesaplanmasıdır.

Türk vergi sisteminde vergiler kural olarak mükellefin ya da vergi sorumlusunun beyanı üzerine tarh edilir ve bu beyan üzerine düzenlenen tahakkuk fişi hem tarhı hem tahakkuku gerçekleştirir; beyannamenin elektronik ortamda verilmesi halinde de tahakkuk fişi elektronik ortamda düzenlenip mükellefe iletilir ve bu iletim tebliğ yerine geçer.

Beyana dayanan tarhın önemli bir sonucu, mükelleflerin kendi beyan ettikleri matrah ve bu matrah üzerinden tarh edilen vergiye karşı dava açamamalarıdır; ancak ihtirazi kayıtla verilen beyannameler ve vergi hatalarına ilişkin hükümler bu kuralın dışındadır.

Beyan dışında idare üç farklı yöntemle de tarhiyat yapabilir.

İkmalen vergi tarhı, daha önce tarh edilmiş bir vergiyle ilgili olarak sonradan ortaya çıkan ve defter, kayıt, belge veya kanuni ölçülere dayanılarak miktarı belirlenebilen bir matrah farkı üzerinden yapılan tarhtır; burada defter ve belgeler usulüne uygun tutulmuştur, ama beyanda gerçek durum tam yansıtılmamıştır.

Re'sen vergi tarhı ise matrahın tamamen veya kısmen defter, kayıt ve belgelere dayanılarak tespitinin mümkün olmadığı hallerde, takdir komisyonlarınca takdir edilen veya vergi incelemesine yetkili olanlarca düzenlenen raporda belirtilen matrah üzerinden yapılır; beyannamenin hiç verilmemesi, matrah bilgisi içermeden verilmesi, defterlerin tutulmamış veya tasdik ettirilmemiş olması ya da incelemeye ibraz edilmemesi, kayıtların matrahın doğru tespitine imkan vermeyecek kadar noksan ve usulsüz olması bu duruma yol açan başlıca hallerdir.

İkmalen ve re'sen tarh edilen vergiler ihbarname ile ilgiliye tebliğ olunur.

Verginin idarece tarhı ise, mükellefin kanunlarda öngörülen sürede tarh için müracaat etmemesi veya kendisine yüklenen mecburiyetleri yerine getirmemesi yüzünden zamanında tarh edilemeyen verginin, kanunen belli matrahlar üzerinden idarece tarh edilmesidir.

Tebliğ, vergilendirmeyi ilgilendiren ve hüküm ifade eden hususların yetkili makamlarca mükellefe, sorumluya, kanuni temsilcisine, umumi vekiline veya ceza kesilene yazı ile bildirilmesidir.

Beyana dayalı tarhta tahakkuk fişinin mükellefe verilmesi tebliğ yerine geçtiğinden ayrıca bir tebliğ işlemine gerek yoktur; diğer hallerde, yani ikmalen, re'sen veya idarece yapılan tarhiyatlarda, verginin ilgiliye mutlaka yazı ile tebliğ edilmesi gerekir.

Tahakkuk, tarh ve tebliğ edilmiş bir verginin ödenmesi gereken safhaya gelmesidir; beyana dayanan vergilerde tahakkuk, beyannamenin verilmesini takiben gerçekleşir.

Genel kural, tahakkuk ile kesinleşmenin aynı anda meydana gelmesidir: beyana dayanan vergilerde ve diğer tarhiyat türlerinde dava açma süresi içinde dava açılmazsa tahakkuk eden vergi aynı zamanda kesinleşir.

Bunun iki istisnası vardır.

Beyana dayanan vergilerde mükellef kendi beyanına karşı kural olarak dava açamayacağından tahakkuk fişinin verilmesiyle tahakkuk ve kesinleşme birlikte gerçekleşir; ancak beyanname ihtirazi kayıtla verilmişse tahakkuk hemen gerçekleşse de kesinleşme için dava açma süresinin sonu ya da dava sonucu beklenir.

İkmalen, re'sen ve idarece tarhiyatta ise mükellefin vergi mahkemesine başvurması ve karar mükellef aleyhine çıkması halinde tahakkuk gerçekleşir, ama kesinleşme için üst mahkemenin, yani bölge idare mahkemesi veya Danıştayın vereceği kararın kesinleşmesi beklenir.

Sürecin son ve sona erdirici aşaması tahsildir.