Amme Alacağının Korunması (Teminat, İhtiyati Haciz, İhtiyati Tahakkuk) Konu Anlatımı

6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun, henüz tahsil edilebilir hale gelmemiş veya kesinleşmemiş amme alacaklarının güvence altına alınması için birbirini tamamlayan üç koruma aracı öngörür: teminat isteme, ihtiyati haciz ve ihtiyati tahakkuk.

Teminat isteme, amme alacağının korunması bakımından ilk ve en hafif önlemdir; amme borçlusunun malvarlığına dahil kıymetleri, kendi seçimiyle borcuna karşılık göstermek suretiyle alacağın güvence altına alınmasını amaçlar.

Teminat istenmesini gerektiren başlıca haller, vergi ziyaı cezası kesilmesini gerektiren bir fiilin veya kaçakçılık cezası kesilmesini gerektiren bir fiilin bulunması ile amme borçlusunun Türkiye'de ikametgahının bulunmaması ve bu durumun alacağın tahsilini tehlikeye düşürmesidir; bu haller aynı zamanda ihtiyati tahakkuk ve ihtiyati haciz nedeni de sayılır.

Teminat olarak para, bankalar ve katılım bankalarınca verilen süresiz teminat mektupları, ihraç edilen devlet iç borçlanma senetleri veya bunlar yerine geçen belgeler, idarece belirlenip duyurulan esham ve tahvilat ile haczedilen menkul ve gayrimenkul mallar kabul edilir; teminat sağlayamayan mükellefler ise muteber bir şahsı noterden tasdikli sözleşmeyle müteselsil kefil ve müşterek borçlu gösterebilir, alacaklı tahsil dairesi kefili kabul edip etmemekte serbesttir.

Bar, otel ve benzeri işletmelerdeki bazı eşya ve malzemeler de, bu tür işletmelerin muvazaalı sözleşmelerle amme borcunu ödemekten kaçınmasını önlemek amacıyla teminat hükmünde sayılır.

İhtiyati haciz, ileride tahakkuk edecek olan veya tahakkuk etmiş fakat henüz vadesi geçmemiş ya da vadesi geçtiği halde ödeme emri tebliğ edilmemiş amme alacağının tahsil güvenliğini sağlamak üzere uygulanan haciz türüdür ve idari bir tasarruf niteliğinde, icra iflas hukukundaki yargı kararına dayalı ihtiyati hacizden farklı olarak re'sen uygulanır; kesin haciz hükümlerine tabidir.

İhtiyati haczi gerektiren başlıca sebepler arasında teminat istenmesini gerektiren hallerin varlığı, borçlunun belli bir ikametgahının bulunmaması, kaçma veya mallarını kaçırma ve hileli yollara başvurma ihtimali, kendisinden teminat veya kefil istenmesine rağmen belirlenen sürede bunları göstermemesi, mal bildirimine çağrılan borçlunun bildirimde bulunmaması ya da noksan bildirimde bulunması ve para cezasını gerektiren bir fiil nedeniyle amme davası açılmış olması sayılır.

İhtiyati haciz kararı, tahakkuk etmiş alacaklarda alacaklı amme idaresinin en büyük memurundan, henüz tahakkuk etmemiş alacaklarda ise önce alınacak ihtiyati tahakkuk kararına dayanılarak alınır.

Haklarında ihtiyati haciz uygulanan kişiler, haczin tatbik veya tebliğ tarihinden itibaren kısa bir süre içinde vergi mahkemesinde dava açabilir; ancak bu davada yalnızca ihtiyati haczin usulüne uygun yapılıp yapılmadığı veya ihtiyati haciz nedeninin gerçekte var olup olmadığı ileri sürülebilir, borcun esasına, tarhiyatın hatalı olduğuna veya zamanaşımına uğradığına ilişkin iddialar bu davanın konusu olamaz; vergi mahkemesi borçlu lehine karar verse dahi ihtiyati haciz, Danıştayın nihai kararına kadar devam eder.

İhtiyati haciz, borçlu teminat gösterirse, kesin haciz uygulanırsa, yargı mercilerince kaldırılması yönünde nihai karar verilirse veya tahakkuku kesinleşen borç ödenirse kaldırılır.

İhtiyati tahakkuk, ileride tahakkuk edecek olan amme alacağının önceden tahsil güvenliğini sağlamak amacıyla erken tahakkuk ettirilmesidir ve yalnızca Vergi Usul Kanunu kapsamına giren vergi ve resim niteliğindeki amme alacakları için uygulanır.

İhtiyati tahakkuk nedenleri, teminat istenmesini gerektiren hallerin varlığı, borçlunun ikametgahsız olması, kaçma veya mal kaçırma ihtimali, mal bildiriminde bulunmama veya noksan bildirim, mükellef hakkında kovuşturmaya geçilmiş olması ve teşebbüsün muvazaalı olduğuna dair delillerin bulunmasıdır; karar, ilgili vergi dairesi müdürünün yazılı talebi üzerine defterdar veya vergi dairesi başkanınca verilir ve derhal uygulanır, ardından ihtiyati tahakkuk üzerine derhal ihtiyati haciz uygulanır.

İhtiyati tahakkuk, mükellefin kanuni süresinde vereceği beyannameye göre yapılacak kesin tahakkukla karşılaştırılarak düzeltilir; beyanname iki ay içinde incelenmezse mükellefin beyanına göre düzeltme yapılır, inceleme sonucunda ihtiyati tahakkuk tutarını aşan bir fark bulunursa aradaki fark için ilave ihtiyati haciz uygulanır.

İhtiyati tahakkuk üzerine uygulanan ihtiyati hacze karşı da dava açılabilir; bu davada da yalnızca ihtiyati tahakkukun sebebine ve miktarına ilişkin itirazlar ileri sürülebilir ve borçlu lehine karar verilse dahi ihtiyati tahakkuk, Danıştayın nihai kararına kadar kaldırılmaz.