Amortismanlar Konu Anlatımı

Vergi Usul Kanunu amortismanı, işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz bulunan gayrimenkuller ile gayrimenkul gibi değerlenen iktisadi kıymetlerin, alet, edevat, mefruşat, demirbaş ve sinema filmlerinin tespit edilen değerinin kanun hükümlerine göre yok edilmesi olarak tanımlar.

Bir kıymetin amortisman konusu sayılabilmesi için işletmede bir yıldan fazla kullanılabilir nitelikte olması, değer kaybına uğraması, değerleme gününde envantere dahil ve fiilen kullanılmaya hazır olması ve değerinin idarece her yıl yeniden belirlenen bir tutarı aşması aranır; bu tutarın altında kalan alet, edevat, mefruşat ve demirbaşlar ile düşük değerli peştemallıklar doğrudan gider yazılabilir ve iktisadi-teknik bütünlük gösteren kıymetlerde bu had topluca değerlendirilir.

Boş arazi ve arsalar amortismana tabi tutulmaz; ancak tarım işletmelerinde meydana getirilen meyvalık, fındıklık, zeytinlik, bağ gibi tarım tesisleri ile işletme bünyesinde inşa edilmiş yol ve harklar bu istisnanın dışında kalarak amortismana konu olur.

Normal amortisman usulünde mükellefler kıymetlerini, idarenin iktisadi kıymetlerin faydalı ömrünü esas alarak tespit edip ilan ettiği oranlar üzerinden itfa eder; ilan edilen oranlar, ilanın yapıldığı hesap döneminden itibaren geçerlidir ve gerek duyulduğunda idarece değiştirilebilir.

Yalnızca bilanço esasına göre defter tutan mükellefler, dilerlerse azalan bakiyeler usulünü seçebilir; bu usulde her yıl amortismana esas değer, kıymetin kayıtlı değerinden önceki yıllarda ayrılmış amortismanların toplamı düşülerek bulunur ve uygulanan oran, yüzde elliyi geçmemek şartıyla normal amortisman oranının iki katıdır; amortisman süresi normal usuldeki nispete göre hesaplanır ve sürenin son yılına kalan bakiye değer o yıl tamamen yok edilir.

Bir iktisadi kıymet için normal usulden azalan bakiyeler usulüne geçilmesi mümkün değildir, fakat azalan bakiyeler usulüyle amortisman ayırmaya başlandıktan sonra normal usule geçilebilir; bu durumda usul değişikliği beyannamede veya eki bilançoda belirtilir ve henüz yok edilmemiş bakiye değer, kalan amortisman süresine bölünerek eşit miktarlarla itfa edilmeye devam olunur.

İşletme faaliyeti nedeniyle içindeki cevherin azalmasından ötürü maddi değer kaybeden madenler ve taş ocakları için, ilgililerin başvurusu üzerine büyüklük ve mahiyetleri gözetilerek her maden veya ocak için ayrı belirlenen özel nispetler uygulanır.

Yangın, deprem, su basması gibi afetler nedeniyle değerini tamamen veya kısmen kaybeden, yeni icatlar yüzünden teknik verimi düşerek kullanılamaz hale gelen ya da cebri çalışmaya tabi tutulduğu için normalden fazla aşınmaya maruz kalan kıymetlere, mükellefin başvurusu ve ilgili bakanlıkların görüşü alınarak idarece işletmeye özgü belirlenen fevkalade ekonomik ve teknik amortisman oranı uygulanır.

Amortisman süresi, kıymetin aktife girdiği yıldan başlar ve bu sürenin yıl olarak hesabı için bir rakamının uygulanan orana bölünmesiyle bulunur; amortismanın herhangi bir yıl hiç ayrılmamış veya ilk uygulanan orandan düşük ayrılmış olması, amortisman süresinin uzamasına yol açmaz.

Faaliyeti binek otomobil kiralamak veya işletmek olanların bu amaçla kullandıkları araçlar dışında, işletmelere ait binek otomobillerde amortisman, aracın aktife girdiği hesap dönemi için ay kesri tam ay sayılarak kalan ay sayısı kadar kıst esasla ayrılır ve ayrılamayan döneme isabet eden bakiye değer, itfa süresinin son yılında toptan yok edilir; mükellefler dilerlerse amortisman işlemine, aktife yeni kaydedilen kıymetler için kullanıma hazır olduğu tarihten başlayarak gün esasına göre de devam edebilir ve idarenin belirlediği faydalı ömürden kısa olmamak, bu sürenin iki katını ve elli yılı aşmamak kaydıyla kendi amortisman süresini seçebilir; ancak seçilen süre ve oran, izleyen dönemlerde değiştirilemez.

Amortismana tabi bir iktisadi kıymetin (ATİK) satışından doğan kâr, yenilenmesi zorunlu olan veya yenilenmesine karar verilen aynı nitelikte bir kıymetin alınması şartıyla, yenileme fonu adı altında bilançonun pasifinde satışın yapıldığı yıl dahil olmak üzere azami üç yıl süreyle bekletilebilir; bu süre içinde yeni kıymet alınırsa fonda tutulan tutar, yeni kıymetin faydalı ömrü boyunca ayrılacak amortismanlara mahsup edilir, alınmazsa fon üç yılın sonunda ilgili dönemin matrahına eklenir.