Mali Müşavirlik Vergi Tekniği Vergi Uyuşmazlıkları ve Çözüm Yolları Konu Anlatımı

Vergilendirme süreci tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil olmak üzere dört aşamadan oluşur; verginin tahakkuku, tarh ve tebliğ edilmiş bir verginin ödenmesi gereken safhaya gelmesidir ve beyana dayanan vergilerde beyanname verilmesini izleyerek kendiliğinden gerçekleşir.

Genel kural olarak verginin tahakkuku ile kesinleşmesi aynı anlama gelir; beyana dayanan vergilerde dava açma süresi içinde dava açılmamışsa tahakkuk eden vergi aynı zamanda kesinleşir.

Bu kuralın iki önemli istisnası vardır: mükellef ihtirazi kayıtla beyanname verirse tahakkuk gerçekleşir ama kesinleşme, dava açma süresinin sonuna veya dava sonucuna kadar ertelenir; re'sen, ikmalen veya idarece yapılan tarhiyatlarda ise mükellefin vergi mahkemesine başvurması ve mahkeme kararının aleyhine çıkması halinde tahakkuk gerçekleşse de kesinleşme için üst yargı merciinin, yani bölge idare mahkemesinin veya Danıştayın vereceği nihai karar beklenir.

Vergi uyuşmazlıklarının normal çözüm yeri, vergilendirme işlemlerinin idari niteliği nedeniyle idari yargı içinde örgütlenmiş vergi mahkemeleri, bölge idare mahkemeleri ve Danıştaydır.

Ne var ki uyuşmazlıkların yargı organlarında çözümlenmesi genellikle uzun sürer ve belirli formaliteleri beraberinde getirir; bu durum hem devletin vergi alacağının tahsilinin gecikmesine hem de mükellef açısından yıpratıcı bir sürece yol açar.

Bu nedenle vergi uyuşmazlıklarını ve vergileme işlemlerindeki ihtilafları daha idari aşamada, yargıya gitmeden çözmeyi amaçlayan uzlaşma kurumu geliştirilmiştir; uzlaşmanın işleyişi, kapsamı ve sonuçları kendi başına ayrı bir konu bütünlüğü oluşturur, burada asıl vurgu yargısal yol üzerinedir.

Yargı yoluna gitmeden önce başvurulabilecek bir başka idari çözüm imkânı, vergi hatasının düzeltilmesidir.

Vergi hatası, vergiye ilişkin hesaplarda veya vergilendirmede yapılan yanlışlıklar yüzünden haksız yere fazla veya eksik vergi istenmesi ya da alınmasıdır ve hesap hataları ile vergilendirme hataları olmak üzere ikiye ayrılır.

Hesap hataları; matraha ait rakam veya indirimlerin eksik ya da fazla gösterilmesini, vergi oranı ve tarifelerinin yanlış uygulanmasını veya mahsupların hiç ya da hatalı yapılmasını ve aynı vergilendirme dönemi için aynı matrah üzerinden verginin birden fazla istenmesini kapsar.

Vergilendirme hataları ise verginin asıl borçlusu yerine başka bir kişiden istenmesini, açıkça vergiye tabi olmayan veya muaf kişilerden vergi alınmasını, vergi konusuna girmeyen veya istisna kapsamındaki unsurlar üzerinden vergi istenmesini ve verginin ilgili bulunduğu dönemin yanlış gösterilmesini ifade eder.

Bu hataların düzeltilmesi, dava açma yoluna göre daha hızlı ve formalitesiz bir çözüm sunar; ancak düzeltme, uyuşmazlığın esasına ilişkin bir hukuki yorum farkını değil, açık ve maddi bir yanlışlığı konu edinebilir, bu sınırın aşıldığı durumlarda uyuşmazlık yine yargı yoluyla çözülür.

Vergi mahkemesinde dava açma yetkisi esas itibarıyla mükelleflere ve kendilerine vergi cezası kesilenlere aittir; bu kişiler tarh edilen vergilere ve kesilen cezalara karşı dava açabilir.

Vergi dairesinin tadilat ve takdir komisyonlarınca tahmin veya takdir olunan matrahlara karşı da vergi mahkemesinde dava açılabilir.

Belediyelerde dava açma yetkisi belediye adına varidat müdürü, böyle bir görev yoksa hesap işleri müdürü veya bu görevi yürüten kişi tarafından kullanılır.

Vergi dairesi başkanlıkları ile vergi daireleri, idarenin belirlediği tutarları aşan davalarda üst makamın onayı olmadan vergi mahkemesi kararları aleyhine temyiz yoluna gidemez; idare bu onay yetkisini belirlediği sınırlar içinde alt birimlerine devredebilir.

Vergi hukukunda süreler kanuni, idari ve yargısal olmak üzere üç grupta toplanır.

Kanuni süreler, mükelleflerin bildirim, defter tutma ve belge düzenine ilişkin ödevlerinin yanı sıra tahsile ve dava açma, itiraz, temyiz gibi yargısal işlemlere ilişkin süreleri de kapsar; idari süreler, kanunda açıkça yazılı olmayan hallerde idarenin belirli bir asgari süreden az olmamak ve ilgiliye tebliğ edilmek kaydıyla belirlediği sürelerdir; yargısal süreler ise mahkemelerce belirlenen ve haklı nedenle uzatılabilen sürelerdir.

Uzlaşmanın sağlanamaması veya temin edilememesi halinde mükellef veya ceza muhatabı, tarh edilen vergiye veya kesilen cezaya karşı, uzlaşmanın vaki olmadığına dair tutanağın kendisine tebliğinden itibaren genel hükümler dairesinde ve yetkili vergi mahkemesi nezdinde dava açabilir; uzlaşma günü itibarıyla dava açma süresi bitmiş veya kısa bir süreden az kalmışsa, süre tutanağın tebliğinden itibaren belirli bir süreye kadar uzar.