Enflasyon Düzeltmesi ve Yeniden Değerleme Konu Anlatımı

Enflasyon düzeltmesi ile yeniden değerleme aynı ekonomik soruna, yani zaman içinde para değerinin değişmesine cevap verir; ancak VUK sisteminde bu iki kurum aynı şey değildir.

Enflasyon düzeltmesi daha geniş bir mali tablo düzeltme mekanizmasıdır.

Yeniden değerleme ise belirli şartlarda amortismana tabi iktisadi kıymetlerin değerini kanuni yeniden değerleme oranı ile güncellemeye yönelir.

İkisini ayırmak, özellikle hangi dönemde hangi uygulamanın yapılabileceğini ve sonuçların bilançoda nasıl izleneceğini anlamak bakımından önemlidir.

Her iki kurum da muhasebe kaydındaki tarihsel tutarı bugünkü ekonomik görünümle ilişkilendirir; fakat kapsam, şart, hesaplama ve vergisel sonuçları farklıdır.

Enflasyon düzeltmesinin başlangıç noktası mali tablolardaki parasal olmayan kıymetlerdir.

Parasal kıymetler, Türk lirasının değerindeki değişmeler karşısında nominal değerleri aynı kalan fakat satın alma güçleri fiyat hareketlerine göre ters yönde değişen kıymetlerdir; yabancı paralar da bu grupta değerlendirilir.

Parasal olmayan kıymetler ise bu tanımın dışında kalan kalemlerdir.

Enflasyon düzeltmesi, parasal olmayan kıymetlerin düzeltmeye esas tutarlarının düzeltme katsayısı ile çarpılarak mali tablonun ait olduğu tarihteki satın alma gücü cinsinden hesaplanmasıdır.

Böylece bilanço, sadece kayıt tarihindeki lira tutarlarını değil, enflasyon etkisiyle karşılaştırılabilir hale getirilmiş değerleri göstermeye başlar.

Kanun enflasyon düzeltmesini her zaman yapılan bir işlem olarak düzenlemez.

Kazançlarını bilanço esasına göre tespit eden gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri için fiyat endeksindeki artışın, içinde bulunulan dönem dahil son üç hesap döneminde yüzde yüzü ve içinde bulunulan hesap döneminde yüzde onu aşması gerekir.

Bu iki şart birlikte gerçekleşirse mali tablolar enflasyon düzeltmesine tabi tutulur.

Şartlardan biri yoksa uygulama sona erer.

Geçici vergi dönemlerinde de oranların hesabında dönem yapısına uygun olarak önceki otuz altı ay ve son on iki ay dikkate alınır; bir geçici vergi döneminde düzeltme yapılırsa takip eden geçici dönemlerde ve hesap dönemi sonunda da düzeltme devam eder.

Bu düzenleme, uygulamanın dönemsel ve objektif eşiklere bağlı olduğunu gösterir.

Düzeltme katsayısı, mali tablonun ait olduğu aya ilişkin fiyat endeksinin düzeltmeye esas alınan tarihi içeren aya ait fiyat endeksine bölünmesiyle bulunur.

Bazı kalemlerde dönem ortalamasını veya stok hareketlerini dikkate alan toplulaştırılmış yöntemler kullanılabilir.

Kanun, düzeltme işleminde VUK değerleme hükümlerine göre tespit edilen tutarların esas alınacağını belirtir.

Ancak stokların, satılan malın, maddi duran varlıkların maliyet bedeline ve mali duran varlıkların alış bedeline intikal ettirilen reel olmayan finansman maliyetleri düşüldükten sonra kalan tutar düzeltilir.

Bu nokta önemlidir; çünkü enflasyon düzeltmesi, önce değerleme hükümleriyle belirlenen tabanı alır, sonra bu tabanı satın alma gücü bakımından günceller.

Düzeltme farkları ilgili kıymetlere ait enflasyon fark hesaplarına ve enflasyon düzeltme hesabına kaydedilir.

Parasal olmayan aktif kıymetlerde oluşan farklar enflasyon düzeltme hesabının alacağına, parasal olmayan pasif kıymetlerde oluşan farklar borcuna yazılır; hesabın bakiyesi gelir tablosuna aktarılır.

Düzeltme sonucu bulunan tutarlar, sonraki dönemde enflasyon düzeltmesi yapılıp yapılmadığına bakılmaksızın izleyen dönemin başlangıç değerleri olarak dikkate alınır.

Enflasyon düzeltmesine tabi tutulan değerler elden çıkarıldığında, bunlara ilişkin düzeltme farkları maliyet sayılır.

Ayrıca amortisman ve itfa payları düzeltilmiş değerler üzerinden hesaplanır.

Bu sonuçlar, enflasyon düzeltmesinin sadece dipnot niteliğinde bir gösterim değil, dönemler arası değerleme ve kazanç hesabını etkileyen bir kayıt düzeni olduğunu ortaya koyar.

Yeniden değerleme oranı, yeniden değerleme yapılacak yılın Ekim ayında bir önceki yılın aynı dönemine göre üretici fiyatları genel endeksinde meydana gelen ortalama fiyat artış oranı olarak ilan edilir.

Yeniden değerleme uygulaması ise enflasyon düzeltmesinden farklı bir zeminde çalışır.

Tam mükellefiyete tabi ve bilanço esasına göre defter tutan gelir veya kurumlar vergisi mükellefleri, enflasyon düzeltmesi şartlarının gerçekleşmediği hesap dönemlerinin sonu itibarıyla bilançolarında bulunan amortismana tabi iktisadi kıymetlerini ve bunlar üzerinden ayrılmış amortismanları yeniden değerleyebilir.

Ancak bazı gruplar kapsam dışında tutulur; örneğin enflasyon düzeltmesini şartlara bakılmaksızın yapmak zorunda olan belirli kıymetli maden faaliyetleri ve kayıtlarını Türk lirası dışında tutmasına izin verilenler bu çerçevenin dışında kalır.

Yeniden değerlemede esas alınacak değer, iktisadi kıymetin ve ona ait amortismanın hesap dönemi sonu itibarıyla yasal defter kayıtlarında yer alan değeridir.

Amortisman herhangi bir yılda ayrılmamışsa, yeniden değerlemeye esas tutar amortisman tam ayrılmış varsayılarak belirlenir.

Bu tutarlar ilgili yılın yeniden değerleme oranıyla çarpılır ve değerleme sonrası değer bulunur.

Değer artışı, yeniden değerlenen her kıymete düşen artış ayrıntılı görülecek biçimde bilançonun pasifinde özel fon hesabında izlenir.

Bu artış, yeniden değerleme öncesi ve sonrası net bilanço aktif değerleri arasındaki farktır.

Yeniden değerlenen kıymetler, yeni değerleri üzerinden amortismana tabi tutulmaya devam eder.

Özel fon hesabındaki değer artışının sermayeye eklenmesi kâr dağıtımı sayılmaz; fakat sermaye dışında başka hesaba aktarılması veya işletmeden çekilmesi halinde ilgili dönemde gelir veya kurumlar vergisine tabi tutulur.

Yeniden değerlenen kıymet elden çıkarılırsa, ona isabet eden değer artışı amortismanlar gibi işlem görür.

Kanun ayrıca dönemler arasındaki sınırı net koyar: Bir yılın yeniden değerleme oranı sadece o yılın değerlemesinde dikkate alınabilir, yeniden değerlemenin hiç yapılmaması veya oranın düşük uygulanması sonradan geçmiş yıllar için telafi edilmez.

Hesap dönemi içinde aktife giren kıymetlerde de aktife giriş döneminde yeniden değerleme yapılmaz.

İki kurum arasındaki en önemli ilişki, aynı dönemde birlikte uygulanmamalarıdır.

Enflasyon düzeltmesi şartlarının oluştuğu dönemlerde yeniden değerleme yapılmaz; şartların oluşmadığı ilk hesap döneminden itibaren yeniden değerleme uygulamasına devam edilebilir.

Bu durumda yeniden değerlemeye esas değer, enflasyon düzeltmesine tabi tutulmuş son bilançoda yer alan değerdir.

Yeniden değerleme yapılmış bir kıymet için daha sonra enflasyon düzeltmesi şartları yeniden oluşursa, kıymet ve amortismanları düzeltilmiş son değerleri üzerinden enflasyon düzeltmesine alınır.