Somut Norm Denetimi (İtiraz Yolu) Konu Anlatımı

Somut norm denetiminin anlamı.

Somut norm denetimi, Anayasa Mahkemesinin norm denetimi yollarından biridir; fakat iptal davasından farklı bir kapıdan işler.

Burada denetim, belirli bir normun genel siyasal aktörler tarafından doğrudan dava konusu yapılmasına dayanmaz.

Bir mahkemenin önünde görülmekte olan bir dava vardır ve o davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünün Anayasaya uygunluğu sorun haline gelmiştir.

Bu nedenle itiraz yolu, yargılama içinden doğan anayasal denetim yoludur.

İtiraz yolunu tanımlayan üç unsur vardır: başvuruyu yapan bir mahkeme olmalıdır; bu mahkemenin bakmakta olduğu bir dava bulunmalıdır; Anayasaya aykırılığı ileri sürülen kural o davada uygulanacak nitelikte olmalıdır.

Bu üç unsurdan biri eksikse, somut norm denetiminin mantığı bozulur.

Başvuruyu kim ve hangi durumda yapar?.

Bir davaya bakmakta olan mahkeme, o davada uygulayacağı kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünü Anayasaya aykırı görebilir.

Böyle bir kanaate kendiliğinden ulaşırsa itiraz yoluna başvurabilir.

İkinci ihtimalde aykırılık iddiası taraflardan biri tarafından ileri sürülür.

Mahkeme bu iddiayı ciddi bulursa yine Anayasa Mahkemesine başvurur.

Tarafların ileri sürdüğü aykırılık iddiası mahkemece ciddi görülmezse, mahkeme bu talebi gerekçesini göstererek reddeder.

Bu ret kararı başlı başına hemen ayrı bir denetim yolunu açmaz; esas hükümle birlikte temyiz konusu yapılabilir.

Böylece taraf iddiası mahkemeyi otomatik olarak Anayasa Mahkemesine göndermeye zorlamaz.

Ciddilik değerlendirmesi, başvuru eşiği olarak davaya bakan mahkemede kalır.

Uygulanacak kural şartı.

İtiraz yolunda üzerinde durulması gereken en ayırıcı ifade, davada uygulanacak kuraldır.

Mahkeme, önündeki uyuşmazlığın çözümünde dayanak alacağı hükmün Anayasaya aykırı olduğunu düşünüyorsa başvurabilir.

Davayla ilgisi olmayan, hükme esas alınmayacak veya yalnızca genel olarak sakıncalı görülen bir norm itiraz yolunun konusu yapılamaz.

Bu şart, somut norm denetimini soyut norm denetiminden ayırır.

Kanun, itiraz yolunda konu bakımından kanun hükümleri ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümlerinden söz eder.

Şekil bozukluğuna dayalı Anayasaya aykırılık iddiasının mahkemelerce ileri sürülemeyeceği ayrıca düzenlendiğinden, itiraz yolu özellikle esas yönünden norm denetimiyle ilişkilendirilmelidir.

Başvuru dosyasının içeriği.

Mahkeme, Anayasa Mahkemesine yalnızca kısa bir yazı göndermez.

Kanun başvuru evrakını ayrıntılı biçimde sayar.

İlk olarak iptali istenen kuralların Anayasanın hangi maddelerine aykırı olduğunu açıklayan gerekçeli başvuru kararının aslı gönderilir.

İkinci olarak bu başvuru kararına ilişkin tutanağın onaylı örneği eklenir.

Üçüncü olarak dava dilekçesi, iddianame veya davayı açan belgeler ile dosyanın ilgili bölümlerinin onaylı örnekleri dizi listesine bağlanır.

Bu içerik, itiraz yolunun gerekçeli ve dosya bağlantılı bir başvuru olduğunu gösterir.

Anayasa Mahkemesi, yalnızca norm metnini değil, normun hangi dava bağlamında uygulanacağını da görebilmelidir.

Ancak bu, Anayasa Mahkemesinin somut davanın esasını çözeceği anlamına gelmez; Mahkeme anayasal uygunluk sorununu inceler.

Genel Sekreterlik ve ilk inceleme.

Başvuru evrakı geldiğinde Genel Sekreterlik evrakı kaleme havale eder ve durumu başvuran mahkemeye yazıyla bildirir.

Başvuru kayda alındıktan sonra Mahkeme, on günlük ilk inceleme döneminde dosyanın usul kurallarına uygun kurulup kurulmadığını değerlendirir.

Açıkça dayanaktan yoksun veya usulüne uygun olmayan itiraz başvuruları, esas incelemeye geçilmeden gerekçeleriyle reddedilir.

Bu aşama bir filtre işlevi görür.

Her itiraz başvurusu otomatik olarak esas denetimine dönüşmez.

Başvurunun usul şartlarını taşıması ve açıkça temelsiz olmaması gerekir.

Böylece Anayasa Mahkemesi, önüne gelen dosyanın gerçekten somut norm denetimi niteliği taşıyıp taşımadığını baştan denetler.

Beş aylık süre ve davaya etkisi.

Anayasa Mahkemesi, iş kendisine noksansız olarak ulaştıktan sonra beş ay içinde kararını verir ve açıklar.

Bu süre içinde karar verilmezse davaya bakan mahkeme, uyuşmazlığı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır.

Ancak Anayasa Mahkemesinin kararı, esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse mahkeme bu karara uymak zorundadır.

Bu düzenleme, iki ihtiyacı dengeler.

Bir yandan Anayasa Mahkemesine normun Anayasaya uygunluğunu inceleme fırsatı tanınır.

Diğer yandan görülmekte olan davanın belirsiz biçimde bekletilmesi önlenir.

Beş aylık süre dolduktan sonra mahkeme davayı yürürlükteki kurallara göre bitirebilir; fakat kesinleşme gerçekleşmeden Anayasa Mahkemesi kararı gelirse bu karar bağlayıcı etki doğurur.

On yıllık başvuru engeli.

Anayasa Mahkemesi bir hüküm hakkında işin esasına girerek ret kararı vermişse, bu kararın Resmi Gazetede yayımlanmasından itibaren on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla itiraz başvurusu yapılamaz.

Burada dikkat edilmesi gereken iki nokta vardır.

Birincisi, engel esastan ret kararına bağlıdır; usulden veya esas incelemesine geçmeden verilen kararlarla aynı biçimde düşünülmemelidir.

İkincisi, engel aynı kanun hükmü bakımındandır.

On yıllık sınır, sürekli aynı hükmün aynı yoldan Anayasa Mahkemesinin önüne getirilmesini önlemeyi amaçlayan bir istikrar kuralı olarak çalışır.

Ancak süre geçtikten sonra aynı hüküm bakımından yeniden itiraz yoluna başvurulması mümkündür.

Birden fazla dosyada bekletici mesele.

İtiraz yoluna başvuran mahkemede, itiraz konusu kuralın uygulanacağı başka dava dosyaları da bulunabilir.

Kanun, yapılmış itiraz başvurusunun bu dosyalar için de bekletici mesele sayılacağını belirtir.

Böylece aynı mahkemenin aynı normu uygulayacağı farklı dosyalarda ayrı ayrı başvuru yapması gerekmeyebilir; anayasal sorun, ilgili diğer dosyaların seyrini de etkiler.

Bekletici mesele etkisi, normun uygulanacağı dava dosyaları bakımından düşünülmelidir.

Her dosya için otomatik ve sınırsız bir durma hali değil, aynı mahkemedeki aynı kural bağlantısı bulunan dosyalar bakımından anlamlı bir sonuçtur.

Ortak hükümler.

İtiraz başvurularında da bazı ortak norm denetimi kuralları uygulanır.

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar aleyhine Anayasaya aykırılık iddiası ileri sürülemez.

Kanunda sayılan inkılap kanunlarının 7 Kasım 1982 tarihinde yürürlükte bulunan hükümleri hakkında da Anayasaya aykırılık iddiası kabul edilmez.

İtiraz başvurularında inceleme kural olarak dosya üzerinden yapılır.

Mahkeme gerekli görürse ilgilileri veya konu hakkında bilgisi olanları sözlü açıklamaya çağırabilir.

Mahkeme, Anayasaya aykırılık konusunda ileri sürülen gerekçelerle bağlı değildir; taleple bağlı kalmak şartıyla başka bir gerekçeyle de aykırılık kararı verebilir.

Başvuru yalnızca belirli hükümlere ilişkin olsa da, o hükümlerin iptali diğer bazı hükümlerin veya düzenlemenin tamamının uygulanamaması sonucunu doğuruyorsa, Mahkeme bunu gerekçesinde açıklayarak uygulama kabiliyeti kalmayan bölümler hakkında da iptal sonucu kurabilir.

İptal davasından farkı.

İtiraz yolu ile iptal davası arasındaki farklar kısa biçimde şöyle kurulabilir: İtiraz yolunu davaya bakmakta olan mahkeme başlatır; iptal davasını kanunda sayılan anayasal veya siyasi aktörler açar.

İtiraz yolunda görülmekte olan dava ve o davada uygulanacak kural gerekir; iptal davasında somut dava bağlantısı aranmaz.

Taraf iddiası itiraz yolunda ancak mahkeme ciddi bulursa Anayasa Mahkemesine gider.