Siyasi Parti Kapatma Davaları Konu Anlatımı

Anayasal Çerçeve

Siyasi parti kapatma davalarını anlamak için ilk hareket noktası, siyasi partilerin Anayasa'daki çift yönlü konumudur.

Bir yandan vatandaşlar siyasi parti kurma, usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrılma hakkına sahiptir.

Parti üyesi olabilmek için on sekiz yaşın doldurulması gerekir.

Diğer yandan siyasi partiler demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları olarak görülür.

Bu ifade, partilerin sıradan özel hukuk örgütleri gibi değil, demokratik temsil düzeninin merkezindeki kurumlar olarak ele alındığını gösterir.

Bu özel konum, partilere serbest kuruluş imkanı tanınmasıyla tamamlanır: siyasi partiler önceden izin almadan kurulur ve Anayasa ile kanun hükümleri içinde faaliyetlerini sürdürür.

Dolayısıyla kapatma rejimi, başlangıçta izin sistemine dayanan bir ön denetim değil, kurulduktan ve faaliyete geçtikten sonra Anayasa'da öngörülen sınırların ihlal edilmesi halinde gündeme gelen ağır bir yargısal yaptırımdır.

Yasak Alan: 68. Maddenin Dördüncü Fıkrası

Kapatma davalarının maddi temelinde, siyasi partilerin tüzük, program ve eylemlerine ilişkin anayasal yasaklar bulunur.

Kaynak metin bu yasakları geniş fakat belirli başlıklar halinde sayar.

Parti belgeleri ve fiili davranışları, devletin bağımsız varlığını, ülke ve millet bütünlüğünü, insan haklarını, eşitliği, hukuk devleti anlayışını, millet egemenliğini ve demokratik-laik Cumhuriyet düzenini ihlal eden bir içerik taşıyamaz.

Bunun yanında sınıf, zümre veya başka herhangi bir diktatörlük biçimini savunma ya da kurma hedefi güdemez; suç işlemeye yöneltici tutum da alamaz.

Sınav açısından dikkat edilmesi gereken nokta, yasağın yalnızca tüzük ve programla sınırlı olmamasıdır.

Eylemler de aynı anayasal sınırların içindedir.

Ancak tüzük-program aykırılığı ile eylem aykırılığı kapatma bakımından aynı usule ve aynı ispat eşiğine bağlanmamıştır.

Bu ayrım, kapatma davalarının en önemli karşılaştırma tuzaklarından biridir.

Davayı Kim Açar, Kim Karara Bağlar?

Bir partinin kapatılıp kapatılmayacağına ilişkin yargılama, davayı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açtıktan sonra Anayasa Mahkemesinde yürür ve verilen karar kesindir.

Burada iki unsur birlikte düşünülmelidir.

İlk olarak dava açma yetkisi Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısına verilmiştir.

İkinci olarak karar merci Anayasa Mahkemesidir.

Kapatma kararının kesin olması, bu kararın olağan bir kanun yolu denetimine tabi olmadığını gösterir.

Anayasa Mahkemesinin çalışma usulüne ilişkin kaynak bölüm de kapatma davalarının Genel Kurul tarafından görüleceğini belirtir.

Siyasi partilere ilişkin dava ve başvurulara Genel Kurulca bakılır.

Dahası, siyasi partilerin kapatılmasına veya devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar verilebilmesi için toplantıya katılan üyelerin üçte iki oy çokluğu şarttır.

Bu ağırlaştırılmış nisap, kapatma ve devlet yardımından yoksun bırakma yaptırımlarının siyasal çoğulculuk üzerindeki etkisi nedeniyle olağan karar çoğunluğundan ayrıldığını gösterir.

Tüzük ve Program Aykırılığı

Bir siyasi partinin tüzüğü ve programı, 68. maddenin dördüncü fıkrasındaki yasaklara aykırı bulunursa temelli kapatma kararı verilir.

Bu durumda kaynak metin, odak haline gelme şartından söz etmez.

Çünkü burada incelenen şey, partinin kurumsal kimliğini ve siyasi hedeflerini gösteren temel belgeleridir.

Tüzük veya program doğrudan anayasal yasak alanı ihlal ediyorsa, parti daha eylem düzeyinde yoğunlaşmış bir faaliyet göstermemiş olsa bile kapatma yaptırımı gündeme gelir.

Bu noktada öğrenen için temel ayrım şudur: tüzük ve programda aykırılık, belgesel ve kurucu düzeyde bir aykırılıktır.

Eylemlerden kaynaklanan kapatma ise partinin davranış pratiklerinin hangi yoğunlukta ve hangi organlarca benimsendiğiyle ilgilidir.

Eylemler Nedeniyle Kapatma ve Odak Şartı

Bir siyasi partinin 68. maddenin dördüncü fıkrasına aykırı eylemlerinden ötürü temelli kapatılabilmesi için, o partinin bu nitelikteki fiillerin işlendiği bir odak haline geldiğinin Anayasa Mahkemesince tespit edilmesi gerekir.

Kaynak metin odak haline gelmeyi de somut ölçütlere bağlar.

Parti üyeleri bu nitelikteki fiilleri yoğun biçimde işler ve bu durum partinin büyük kongresi, genel başkanı, merkez karar veya yönetim organları, TBMM grup genel kurulu ya da grup yönetim kurulunca zımnen veya açıkça benimsenirse odaklaşma kabul edilir.

Aynı şekilde bu fiillerin doğrudan doğruya anılan parti organlarınca kararlılık içinde işlenmesi de partiyi odak haline getirir.

Bu tanımda iki eksen vardır: yoğunluk ve kurumsal benimseme.

Tekil veya dağınık üye davranışları otomatik olarak partinin kapatılmasına yetmez; fiillerin partiyle kurumsal bağının kurulması gerekir.

Benimseme açık olabileceği gibi zımni de olabilir.

Ayrıca fiillerin doğrudan parti organlarınca kararlılıkla işlenmesi halinde, üyelerin eylemlerinin ayrıca benimsenmesi tartışmasına ihtiyaç kalmadan odaklaşma kurulabilir.

Kapatma Yerine Devlet Yardımından Yoksun Bırakma

Anayasa Mahkemesi, kapatma koşullarının değerlendirildiği durumlarda temelli kapatma yerine, dava konusu fiillerin ağırlığına göre ilgili siyasi partinin devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakılmasına karar verebilir.

Bu düzenleme, yaptırımın her durumda en ağır sonuca bağlanmadığını gösterir.

Ancak bu yaptırım da Anayasa Mahkemesinin kararına bağlıdır ve siyasi parti kapatma alanının parçasıdır.

Buradaki sınav tuzağı, devlet yardımından yoksun bırakmayı mali denetim yaptırımıyla karıştırmaktır.

Kaynak metinde siyasi partilerin gelir ve giderlerinin amaçlarına uygunluğu ve Anayasa Mahkemesinin mali denetimi ayrıca düzenlenir.

Buna karşılık kapatma yerine devlet yardımından yoksun bırakma, anayasal yasaklara aykırı fiillerin ağırlığına göre verilen alternatif bir yaptırım olarak karşımıza çıkar.

Temelli Kapatmanın Sonuçları

Temelli kapatılan bir parti başka bir ad altında kurulamaz.

Bu sonuç, kapatma kararının yalnızca mevcut tüzel kişiliği sona erdiren biçimsel bir karar olmadığını, aynı siyasi yapılanmanın farklı ad altında devam ettirilmesini de engellemeye yöneldiğini gösterir.

Ayrıca bir siyasi partinin temelli kapatılmasına beyan veya faaliyetleriyle sebep olan kurucuları dahil üyeleri hakkında kişisel bir sonuç öngörülmüştür.

Anayasa Mahkemesinin temelli kapatmaya ilişkin kesin kararının Resmi Gazetede gerekçeli olarak yayımlanmasından başlayarak beş yıl süreyle bu kişiler başka bir partinin kurucusu, üyesi, yöneticisi ve deneticisi olamazlar.

Sürenin başlangıcı karar tarihi değil, gerekçeli kararın Resmi Gazetede yayımlanmasıdır.

Kaynak metin ayrıca yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan ve Türk uyrukluğunda olmayan gerçek ve tüzel kişilerden maddi yardım alan siyasi partilerin temelli olarak kapatılacağını düzenler.

Bu hüküm, finansman kaynağı bakımından özel ve ağır bir kapatma sebebidir.