Soyut Norm Denetimi (İptal Davası) Konu Anlatımı

Kavramın yeri.

Soyut norm denetimi, Anayasa Mahkemesinin bir normu doğrudan ve genel olarak Anayasaya uygunluk bakımından incelemesidir.

Bu denetimde Mahkemenin önüne gelen şey, belirli bir davada uygulanacak kuralın bekletici mesele yapılması değildir.

Dava açmaya yetkili siyasi veya anayasal aktörler, normun Anayasaya aykırı olduğunu ileri sürerek iptal isteminde bulunur.

6216 sayılı Kanun bu yolu iptal davası başlığı altında düzenler.

İptal davasının konusu kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü veya bunların belirli madde ya da hükümleridir.

Mahkeme, bu normların şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasını inceler.

Anayasa değişiklikleri ise ayrı bir sınıra tabidir: Bunlar hakkında yalnızca şekil denetimi yapılabilir.

İptal davası açmaya yetkili olanlar.

Kanun, iptal davası açabilecek kişi ve grupları sınırlı saymıştır.

Genel kural bakımından üç yetki odağı vardır: Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisinde en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubundan her biri ve Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının en az beşte biri oranındaki milletvekilleri.

Siyasi parti grupları bakımından Meclisteki üye sayılarında eşitlik varsa, iptal davası açabilecek gruplar son milletvekili genel seçiminde alınan geçerli oy sayısına göre belirlenir.

Şekil denetiminde yetki daha dardır.

Anayasa değişikliklerinin ve kanunların şekil bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla iptal davası açma yetkisi Cumhurbaşkanına ve Meclis üye tam sayısının en az beşte biri oranındaki milletvekillerine verilmiştir.

Bu ayrım önemlidir: Her iptal davası yetkilisi, her norm ve her denetim türü için aynı kapsamda yetkili değildir.

Şekil denetiminin sınırı.

Şekil denetimi, normun içeriğinden önce yapılış usulüne bakar; fakat kanun bu denetimi sınırsız bırakmaz.

Anayasa değişikliklerinde teklif çoğunluğu, oylama çoğunluğu ve ivedilikle görüşülememe şartına uyulup uyulmadığı incelenir.

Kanunlar ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü bakımından son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı üzerinde durulur.

Anayasa değişikliklerine karşı iptal davası yalnızca şekil aykırılığı iddiasıyla açılabilir.

Şekil bozukluğuna dayanan iptal davaları öncelikle incelenir.

Ayrıca şekil bozukluğuna dayanan Anayasaya aykırılık iddiası mahkemeler tarafından ileri sürülemez.

Bu son cümle, iptal davası ile itiraz yolu arasındaki farkı güçlendirir: Şekil denetimi bakımından mahkemelerin somut norm denetimi başvurusu yapma alanı kapalıdır.

Dava açma süreleri.

İptal davasında süreler hak düşürücü nitelikte çalışır.

Anayasa değişiklikleri ve kanunların şekil yönünden Anayasaya aykırılığı iddiasıyla doğrudan dava açma hakkı, ilgili metinlerin Resmi Gazetede yayımlanmasından başlayarak on gün sonra düşer.

Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü bakımından şekil ve esas yönünden; kanunlar bakımından ise esas yönünden doğrudan iptal davası açma hakkı yayımdan başlayarak altmış gün sonra düşer.

Bu yüzden süre tablosu şöyle okunmalıdır: şekil denetimi denildiğinde özellikle on günlük kısa süre akla gelir; esas denetimi ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile İçtüzük için altmış günlük süre öne çıkar.

Temsil ve dava dilekçesi.

Siyasi parti grupları tarafından açılacak iptal davası, grup genel kurulunun üye tam sayısının salt çoğunluğu ile aldığı karar üzerine açılır.

Bu şart, grup adına dava açılmasının yalnızca birkaç kişinin iradesine bırakılmadığını gösterir.

Meclis üye tam sayısının en az beşte biri oranındaki milletvekilleri dava açıyorsa, dilekçede Mahkemece tebligat yapılacak iki milletvekilinin adının gösterilmesi gerekir.

Davanın açılmış sayıldığı an da kanunda belirlenmiştir.

Anayasaya aykırılık iddiasıyla iptali içeren dava dilekçesinin Genel Sekreterlikçe Yazı İşleri Müdürlüğüne havale edildiği tarihte dava açılmış sayılır.

Başvuruyu yapanlara, başvurunun kayda alındığını gösteren belge verilir.

Milletvekilleri tarafından açılan davada dilekçe yalnızca imza listesi değildir.

Davayı açanların sıra numarası, ad ve soyadları, seçildikleri bölgeler ve imzaları bulunmalıdır.

İmzaların yer aldığı her sayfanın, o sayfada adı ve imzası bulunan kişilerin milletvekili olduğunu ve imzaların kendilerine ait bulunduğunu gösterir biçimde Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı veya belirleyeceği görevli tarafından onaylanması gerekir.

Siyasi parti grupları açısından da grup genel kurulu kararının onaylı örnekleri ile dilekçeyi imzalayanların grup başkanı veya vekili olduklarını gösteren belgeler verilir.

Aykırılık gerekçesinin gösterilmesi.

İptal davası dilekçesinde Anayasaya aykırılığı ileri sürülen hükümler açıkça belirtilir.

Ayrıca bu hükümlerin Anayasanın hangi maddelerine aykırı olduğu ve aykırılığın gerekçesi açıklanır.

Bu yükümlülük, Mahkemeye soyut bir memnuniyetsizlik bildirilmesini engeller; iddianın norm, anayasal ölçü ve gerekçe üçgeninde kurulmasını sağlar.

Bununla birlikte Mahkeme, iptal ve itiraz başvurularında ileri sürülen gerekçelerle bağlı değildir.

Taleple bağlı kalmak koşuluyla başka bir gerekçeyle de Anayasaya aykırılık kararı verebilir.

Burada iki sınır birlikte okunur: Mahkeme istenmeyen bir normu kendiliğinden denetim konusu yapamaz; fakat denetim konusu yapılan norm bakımından başvurucunun hukuki gerekçesiyle sınırlı değildir.

Eksikliklerin giderilmesi ve görüş bildirme.

Mahkeme, dava dilekçesinin kanundaki şartları taşıyıp taşımadığını kayıt tarihinden itibaren on gün içinde inceler.

Eksiklik varsa karar ile saptanır ve ilgililere on beş günden az olmamak üzere süre verilerek tamamlanması istenir.

Milletvekilleri tarafından açılan davada eksiklik tebligatı, dilekçede tebligat için gösterilen milletvekillerine yapılır; bu belirtilmemişse dilekçenin başında adı yazılı iki üyeye tebligat yapılır.

Verilen sürede eksiklikler tamamlanmazsa Genel Kurul davanın açılmamış sayılmasına karar verir.

Mahkeme esas incelemesine geçmeye karar verirse dava dilekçesi ve ekleri Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına, Cumhurbaşkanlığına ve iptal davası açmaya yetkili siyasi parti gruplarına gönderilir.

Bu makamlar yazılı görüşlerini Mahkemeye bildirebilir.

Böylece soyut norm denetimi yalnızca davacı ile Mahkeme arasında kapalı bir işlem olmaktan çıkar; kanunda gösterilen anayasal makamların görüş sunmasına elverişli bir usule bağlanır.

İnceleme usulü ve iptalin etkisi.

İptal davalarında kural olarak dosya üzerinden inceleme yapılır.

Mahkeme gerekli görürse ilgilileri ve konu hakkında bilgisi olanları sözlü açıklama için çağırabilir.

Cumhurbaşkanı adına, Cumhurbaşkanının uygun göreceği görevli sözlü açıklamada bulunur.

Müzakereler gizlidir ve Başkanın uygun göreceği teknik araçlarla kayda alınabilir.

Başvuru yalnızca belirli maddelere veya hükümlere yönelmiş olabilir.

Ancak bu hükümlerin iptali, düzenlemenin başka hükümlerini ya da tamamını uygulanamaz hale getiriyorsa, Mahkeme gerekçesinde durumu açıklamak şartıyla uygulama kabiliyeti kalmayan diğer hükümleri veya düzenlemenin tümünü de iptal edebilir.

Bu kural, iptal kararının norm bütünlüğünü bozduğu durumlarda sistematik sonucu yönetmeye yarar.

Denetlenemeyecek düzenlemeler.

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar hakkında şekil veya esas bakımından iptal davası açılamaz.

Aynı şekilde mahkemeler de bu andlaşmaların Anayasaya aykırılığını ileri süremez.

Ayrıca kanunda sayılan inkılap kanunlarının 7 Kasım 1982 gününde yürürlükte bulunan hükümleri hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ileri sürülemez.

Bu hükümler, norm denetimi sisteminin kapsamını belirleyen dış sınırlar olarak öğrenilmelidir.

Kısa tekrar tablosu.

Tekrar için iptal davası şöyle özetlenebilir: Konu kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü veya bunların belirli hükümleridir; Anayasa değişikliklerinde denetim yalnız şekildir.