Bireysel Başvuru Konu Anlatımı

Bireysel başvurunun işlevi.

Bireysel başvuru, Anayasa Mahkemesinin norm denetimi dışında kalan temel hak koruma yoludur.

Bu yolda Mahkemeye götürülen şey, bir kanunun soyut olarak iptali veya davaya bakmakta olan mahkemenin uygulayacağı kuralın Anayasaya uygunluğu değildir.

Başvurucu, kamu gücünün bir işlem, eylem veya ihmali nedeniyle temel hakkının ihlal edildiğini ileri sürer.

Bu nedenle bireysel başvuru hem hak temelli hem de ikincil nitelikte bir yoldur.

İkincil nitelik özellikle önemlidir.

Anayasa Mahkemesi ilk derece mahkemesi veya genel kanun yolu mercii gibi çalışmaz.

Önce idari ve yargısal başvuru yollarının tüketilmesi gerekir.

Bireysel başvuru, olağan hukuk yolları kullanılmadan başvurulacak ilk merci değil, tüketilmiş yollar sonrasında temel hak ihlali iddiasının anayasal düzeyde incelendiği özel bir mekanizmadır.

Hangi haklar için başvuru yapılabilir?.

Kanun, başvuru konusunu iki ölçüte bağlar.

Öncelikle ihlal edildiği ileri sürülen hak, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerden biri olmalıdır.

Ayrıca bu hak, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokoller kapsamındaki haklardan biriyle bağlantılı olmalıdır.

Bu çift ölçüt, bireysel başvurunun her hukuka aykırılık iddiasını değil, belirli hak alanlarını konu edindiğini gösterir.

İhlalin kamu gücünden kaynaklanması gerekir.

Kamu gücü bir işlem yapmış, eylemde bulunmuş veya ihmal etmiş olabilir.

Başvurucu bu kamu gücü davranışı nedeniyle hakkının ihlal edildiğini ileri sürer.

Salt özel kişiler arasındaki uyuşmazlık, kamu gücü bağlantısı kurulmadan bireysel başvurunun tipik konusu değildir.

Başvuru yollarının tüketilmesi.

Başvuru yapılmadan önce ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem veya ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamı tüketilmelidir.

Bu şart, Anayasa Mahkemesinin ikincil koruma rolünü korur.

Kişi önce ilgili idari merci, ilk derece yargısı veya kanun yolu gibi olağan mekanizmaları kullanmalı; temel hak ihlali iddiası bu yollarla giderilememişse bireysel başvuru yoluna gitmelidir.

Başvuru yollarının tüketilmesi yalnızca şekli bir ifade değildir.

Dilekçede bu yolların hangi aşamalardan geçtiği ve ne zaman tükendiği gösterilmelidir.

Süre hesabı da bu tarihe bağlanır.

Başvuru yolu öngörülmemişse süre, ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren işlemeye başlar.

Konu dışı bırakılan işlemler.

Bireysel başvuru bazı işlem türleri için doğrudan kullanılamaz.

Yasama işlemleri ve düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz.

Anayasa Mahkemesi kararları da bireysel başvurunun konusu olamaz.

Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler için de bu yol kapalıdır.

Bu sınırlama dikkatle okunmalıdır.

Bireysel başvuru, genel ve soyut düzenlemelerin doğrudan iptalini isteme yolu değildir.

Bir düzenleyici işlem veya kanun ancak bireysel bir uygulama üzerinden kişinin güncel ve kişisel hakkını etkileyen bir sonuca bağlanıyorsa, bireysel başvurunun sınırları içinde ayrıca tartışılabilir.

Fakat doğrudan normu hedef alan yol iptal davası veya itiraz yolu mantığına aittir.

Kimler başvurabilir?.

Bireysel başvuru ancak ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem veya ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenenler tarafından yapılabilir.

Bu cümlede üç filtre vardır: hak güncel olmalı, başvurucuya kişisel olarak ait olmalı ve doğrudan etkilenmiş bulunmalıdır.

Başkası adına genel bir anayasal itiraz ileri sürmek bireysel başvurunun yapısına uymaz.

Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz.

Özel hukuk tüzel kişileri ise ancak tüzel kişiliğe ait haklarının ihlal edildiği gerekçesiyle başvurabilir.

Örneğin özel hukuk tüzel kişisi, kendi malvarlığı veya usule ilişkin hakkı bakımından başvuru yapabilir; fakat üyelerinin veya ortaklarının şahsi hakları için doğrudan bu yola başvuramaz.

Yabancılar bakımından da ayrı bir sınır vardır: Yalnız Türk vatandaşlarına tanınan haklarla ilgili bireysel başvuru yapamazlar.

Başvuru usulü.

Başvurular, kanunda ve İçtüzükte belirtilen şartlara uygun olarak doğrudan yapılabilir; mahkemeler veya yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla da yapılması mümkündür.

Başvuru harca tabidir.

Dilekçede başvurucunun ve varsa temsilcisinin kimlik ve adres bilgileri yer almalıdır.

İhlal edildiği ileri sürülen hak ve özgürlük, dayanılan Anayasa hükümleri, ihlal gerekçeleri, başvuru yollarının tüketilmesine ilişkin aşamalar, yolların tüketildiği tarih veya başvuru yolu yoksa ihlalin öğrenildiği tarih belirtilmelidir.

Uğranılan zarar varsa dilekçede gösterilir.

Dilekçeye dayanılan deliller, ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem veya kararların aslı ya da örneği ve harcın ödendiğine ilişkin belge eklenir.

Başvurucu avukatla temsil ediliyorsa vekaletname sunulmalıdır.

Başvuru evrakında eksiklik varsa yazı işleri, başvurucuya veya vekiline eksikliğin tamamlanması için on beş günü geçmeyen bir süre verir.

Geçerli mazeret olmadan eksiklik giderilmezse başvurunun reddedileceği bildirilir.

Süre.

Bireysel başvuruda temel süre otuz gündür.

Bu süre, başvuru yollarının tüketildiği tarihten başlar.

Eğer başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarih esas alınır.

Haklı mazeret nedeniyle süresi içinde başvuru yapılamamışsa, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde, mazereti belgeleyen delillerle birlikte başvuru yapılabilir.

Mahkeme önce mazeretin geçerli olup olmadığını inceler ve talebi kabul veya reddeder.

Süre başlığı uygulamada belirleyicidir, çünkü haklı mazeret istisnası dışında sürenin geçirilmesi kabul edilebilirlik engeli doğurur.

Bu nedenle bireysel başvuruda yalnızca ihlal iddiasının içeriği değil, nihai kararın veya ihlalin öğrenilme tarihinin doğru belirlenmesi de önemlidir.

Kabul edilebilirlik incelemesi.

Bireysel başvuru hakkında kabul edilebilirlik kararı verilebilmesi için konu, kişi, usul, süre ve başvuru yollarının tüketilmesi gibi şartların taşınması gerekir.

Mahkeme ayrıca Anayasanın uygulanması ve yorumlanması ya da temel hakların kapsam ve sınırlarının belirlenmesi açısından önem taşımayan ve başvurucunun önemli zarara uğramadığı başvurular ile açıkça dayanaktan yoksun başvurular hakkında kabul edilemezlik kararı verebilir.

Kabul edilebilirlik incelemesi komisyonlar tarafından yapılır.

Komisyon, kabul edilebilirlik şartlarının bulunmadığına oy birliğiyle karar verirse kabul edilemezlik kararı verilir.

Oy birliği sağlanamazsa dosya bölümlere gönderilir.

Kabul edilemezlik kararları kesindir ve ilgililere tebliğ edilir.

Bu aşama, bireysel başvurunun esasına geçmeden önce başvurunun anayasal incelemeye elverişli olup olmadığını belirler.

Esas incelemesi.

Kabul edilebilir bulunan başvuruların esas incelemesi bölümler tarafından yapılır.

Başkan, iş yükünün bölümler arasında dengeli dağıtılması için gerekli önlemleri alır.

Başvurunun kabul edilebilir bulunması halinde başvurunun bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilir; Bakanlık gerekli görürse yazılı görüş bildirebilir.

Komisyonlar ve bölümler, bireysel başvuruları incelerken bir temel hakkın ihlal edilip edilmediğini ortaya koymak için gerekli araştırma ve incelemeyi yapabilir.

Bilgi, belge ve deliller ilgililerden istenebilir.

İnceleme kural olarak dosya üzerinden yapılır; gerekli görülürse duruşma yapılabilir.

Bölümler, başvurucunun temel haklarının korunması için zorunlu gördükleri tedbirlere kendiliğinden veya başvurucunun istemi üzerine karar verebilir.

Tedbir verilirse esas hakkında karar en geç altı ay içinde verilmelidir; aksi halde tedbir kendiliğinden kalkar.

Mahkeme kararlarına karşı yapılan bireysel başvurularda bölümlerin inceleme sınırı özellikle önemlidir.

İnceleme, temel hakkın ihlal edilip edilmediği ve ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağıyla sınırlıdır.

Bölümler, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapamaz.

Bu kural, bireysel başvurunun temyiz veya istinaf yerine geçmediğini açıkça gösterir.

Kararlar ve sonuçları.

Esas incelemesi sonunda başvurucunun hakkının ihlal edildiğine veya edilmediğine karar verilir.

İhlal kararı verilirse ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir.

Ancak yerindelik denetimi yapılamaz ve idari eylem veya işlem niteliğinde karar verilemez.

İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya, ihlalin ve sonuçlarının giderilmesi için yeniden yargılama yapmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir.

Yeniden yargılamada hukuki yarar yoksa başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir.

Yeniden yargılama yapmakla görevli mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını giderecek biçimde mümkünse dosya üzerinden karar verir.

Bölümlerin esas hakkındaki kararları gerekçeleriyle birlikte ilgililere ve Adalet Bakanlığına tebliğ edilir, Mahkemenin internet sayfasında yayımlanır.

Hangi kararların Resmi Gazetede yayımlanacağı İçtüzükte gösterilir.

Komisyonlar arasında içtihat farklılığı varsa bağlı oldukları bölümler; bölümler arasında farklılık varsa Genel Kurul bunu karara bağlar.

Davadan feragat edilirse düşme kararı verilir.

Kötüye kullanım.

Bireysel başvuru hakkı açıkça kötüye kullanılırsa, başvurucu aleyhine yargılama giderleri dışında ayrıca disiplin para cezasına hükmedilebilir.