Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Üyeleri Konu Anlatımı

Kuruluşun genel çerçevesi.

Anayasa Mahkemesinin kuruluşunu anlamak için önce 6216 sayılı Kanunun düzenlediği alanı görmek gerekir.

Kanun, Mahkemenin yapısını, görevlerini, yargılama usullerini, Başkan, başkanvekilleri ve üyelerin seçimini, disiplin ve özlük işlerini, raportörler ile diğer personelin nitelik ve sorumluluklarını düzenler.

Bu nedenle kuruluş başlığı yalnızca kaç üyeden oluştuğu sorusuna indirgenemez; Mahkemenin hangi kurullarla çalıştığı, üyelerin nereden seçildiği, görev süresi ve teminatları aynı bütünün parçalarıdır.

Kanunda bazı kavramlar özellikle tanımlanmıştır.

Başkan, Anayasa Mahkemesi Başkanını; Başkanvekili, bölümlerin başkanlığını yürütmek ve Başkana vekalet etmek üzere Genel Kurulca dört yıllığına seçilen üyeleri ifade eder.

Bölüm, bir başkanvekilinin başkanlığında altı üyeden oluşur ve dört üyenin katılımıyla bireysel başvurular hakkında karar verebilir.

Genel Kurul, on beş üyeden oluşan kuruldur.

Komisyonlar ise bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesi için oluşturulur.

Üye kavramı, Başkan ve başkanvekilleri dahil tüm üyeleri kapsar.

Görevler kuruluşu neden tamamlar?.

Mahkemenin kuruluşunu öğrenirken görevleri dışarıda bırakmak eksik olur.

Çünkü organ yapısı, görev türlerine göre anlam kazanır.

Mahkeme; kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin, Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün veya bunların belirli hükümlerinin Anayasaya aykırılığı iddiasıyla açılan iptal davalarına bakar.

Anayasa değişiklikleri bakımından denetim yalnızca şekil yönünden yapılır.

Mahkemelerden itiraz yoluyla gelen işleri karara bağlar, bireysel başvuruları inceler, bazı yüksek kamu görevlilerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar, siyasi parti kapatma ve devlet yardımından yoksun bırakma davalarına bakar, siyasi partilerin mali denetimini yapar veya yaptırır.

Ayrıca kendi üyeleri arasından Anayasa Mahkemesi Başkanı ve başkanvekilleri ile Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanı ve Başkanvekilini seçer.

Bu görev dağılımı, Genel Kurul, bölüm ve komisyon ayrımını açıklar.

Genel Kurul, Mahkemenin on beş üyeli ana karar organıdır.

Bireysel başvurular bakımından ise bölümler ve komisyonlar özel rol üstlenir.

Yüce Divan görevi de Mahkeme Genel Kurulunu işaret eder.

Böylece kuruluş şeması ile yargılama türleri birbirine bağlanır.

Üye sayısı ve seçilme yeterlikleri.

Mahkeme on beş üyeden kurulur.

Üyeliğe seçilebilmek için herkes bakımından tek bir meslek yolu öngörülmemiştir; kanun farklı mesleki kaynakları sayar.

Bir kişi Yargıtay, Danıştay veya Sayıştayda başkan ya da üye ise bu kaynak üzerinden seçilebilir.

Mahkemede en az beş yıldır raportör olarak görev yapanlar da üye kaynağıdır.

Bunun dışında kırk beş yaşını doldurmuş, yükseköğrenim görmüş ve hâkimlik mesleğine alınmaya engel hali bulunmayan kişiler için ayrı nitelikler öngörülür.

Hukuk, iktisat veya siyasal bilimler alanında profesör ya da doçent olmak bu yollardan biridir.

En az yirmi yıl fiilen serbest avukatlık yapmak başka bir yoldur.

Üst kademe yöneticileri arasından seçilecek kişi için Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı veya üyeliği, rektörlük, dekanlık, bakan yardımcılığı, müsteşarlık, müsteşar yardımcılığı, büyükelçilik veya valilik gibi görevler sayılmıştır.

Birinci sınıf hâkim ve savcılar bakımından ise adaylık dahil en az yirmi yıl çalışma şartı aranır.

Bu yapı, Mahkemenin üyelik kompozisyonunun yalnızca yüksek yargı kökenli olmadığını gösterir.

Akademi, serbest avukatlık, kamu yönetimi, hâkimlik-savcılık ve Mahkeme raportörlüğü aynı seçim sisteminde birlikte yer alır.

Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçtiği üyeler.

Türkiye Büyük Millet Meclisi toplam üç üyeyi seçer.

Bunlardan ikisi, Sayıştay Genel Kurulunun kendi başkan ve üyeleri arasından her boş yer için göstereceği üçer aday içinden seçilir.

Bir üye ise baro başkanlarının serbest avukatlar arasından göstereceği üç aday içinden seçilir.

Seçim gizli oyla yapılır.

Mecliste her boş üyelik için ilk oylamada üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu aranır.

İlk turda sonuç çıkmazsa ikinci oylamada üye tam sayısının salt çoğunluğu gerekir.

Bu da sağlanamazsa ikinci oylamada en çok oy alan iki aday arasında üçüncü oylama yapılır; üçüncü turda en fazla oy alan aday seçilir.

İkinci ve üçüncü turda oy eşitliği varsa eşitlik bozulana kadar oylama tekrarlanır.

Cumhurbaşkanının seçtiği üyeler.

Cumhurbaşkanı, farklı aday kaynaklarından üye seçer.

Üç üyeyi Yargıtay, iki üyeyi Danıştay genel kurullarınca gösterilen adaylar arasından seçer.

Yükseköğretim alanından gelen üç üyede, aday havuzu hukuk, iktisat ve siyasal bilimler alanındaki öğretim üyelerinden oluşur; bu üç üyeden en az ikisinin hukuk alanından gelmesi gerekir ve adayları Yükseköğretim Kurulu belirler.

Kalan dört üyelik için seçim, üst kademe kamu yöneticiliği, serbest avukatlık, birinci sınıf hâkimlik ve savcılık ile Mahkemede en az beş yıl raportörlük yapmış olma gibi farklı mesleki kaynaklar arasından yapılır.

Aday gösteren yüksek yargı genel kurulları, Yükseköğretim Kurulu ve baro başkanları bakımından seçim tek turda yapılır.

Her üye her boş üyelik için bir adaya oy verir; en fazla oy alan üç kişi aday gösterilmiş sayılır.

Eşitlik halinde eşitlik giderilene kadar seçim tekrarlanır.

Seçim sonrası bildirim, görev kabulü ve and.

Meclis tarafından seçilen üyeler Meclis Başkanlığınca, Cumhurbaşkanı tarafından seçilen üyeler Cumhurbaşkanlığınca Mahkemeye yazıyla bildirilir.

Mahkeme Başkanlığı, seçileni yazı ile bilgilendirir ve seçilenlerin adları Resmi Gazetede yayımlanır.

Seçilen kişi görevi kabul etmezse, durum seçimin kaynağına göre ilgili makama ve varsa aday gösteren kuruma yazıyla bildirilir.

Bu bildirimden sonra kanundaki usule göre bir ay içinde yeni üye seçilir; aday gösterecek kurullar tatildeyse süre tatilin bitiminden başlar.

Üyeler göreve başlamadan önce and içer.

Andın içeriği, Anayasayı ve temel hak ve özgürlükleri koruma, görevi doğruluk, dürüstlük, tarafsızlık ve hakka saygı içinde yürütme, her türlü etki ve kaygıdan uzak davranma ve yalnız vicdani kanaate göre görev yapma unsurlarını içerir.

Bu and, üyeliğin teknik bir atama olmadığını; anayasal yargı görevinin bağımsızlık ve tarafsızlıkla ilişkili olduğunu gösterir.

Üyelik süresi ve teminat.

Mahkeme üyeleri on iki yıl için seçilir.

Aynı kişi iki kez üye seçilemez.

Başkan ve üyeler azledilemez; kendi istekleri olmadıkça görev süreleri bitmeden veya altmış beş yaşından önce emekliye sevk edilemez.

Görevleri yalnızca Anayasada ve kanunda öngörülen hallerde sona erer.

Üyelik boşalmasında Başkan, görev süresinin dolmasına iki ay kala veya başka bir boşalma halinde derhal yetkili seçim ve aday gösterme makamlarına bildirim yapar.

Boşalan üyelik hangi kaynaktan geliyorsa, seçim o kaynaktan yapılır.

Başkan ve üyeler yazılı olarak emeklilik isteyebilir veya kayda bağlı olmaksızın görevden çekilebilir.

On iki yılın sonunda görev biter; her durumda altmış beş yaşını dolduran üye emekliye ayrılır.

Üyeliğin kendiliğinden veya kararla sona erdiği haller de sayılmıştır.

Hâkimlik ve savcılık mesleğinden çıkarılmayı gerektiren bir suçtan kesin hüküm giyilmesi veya Türk vatandaşlığının kaybı üyeliği kendiliğinden sona erdirir.

Görevin sağlık bakımından yerine getirilemeyeceğinin kesin sağlık kurulu raporuyla anlaşılması halinde Mahkeme üye tam sayısının salt çoğunluğu karar verir.