Cumhuriyet Dönemi Hukuk Devrimi Konu Anlatımı

30 Ekim 1918 tarihli Mondros Ateşkes Anlaşması ile Osmanlı İmparatorluğu fiilen sona ermiş, işgale karşı bağımsızlık mücadelesi veren halkın seçtiği temsilcilerle kendi kendini yönetebilmesi için 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi kurulmuştur.

Bu sürecin ardından 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırılmış, 29 Ekim 1923'te Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Cumhuriyet ilan edilmiş, 3 Mart 1924'te de halifelik kaldırılmıştır.

1921 tarihli Teşkilât-ı Esasiye Kanunu yeni kurulan devletin ihtiyaçlarını karşılayamadığından, 20 Nisan 1924'te yeni bir anayasa kabul edilmiştir; bu anayasada 1928'de "Türkiye Devleti'nin dini İslam'dır" ifadesi çıkarılmış, meclis üyelerinin yemininden dinî ibare kaldırılmış ve nihayet 1937'de laiklik ilkesi doğrudan anayasaya girmiştir.

Bu siyasi dönüşümle birlikte tam bağımsız, laik ve çağdaş bir devlet olma hedefi, hukuk sisteminin de baştan aşağı yenilenmesini gerektirmiştir.

Bu iki anayasal metin arasında sıkı bir bağ vardır: yirmi üç maddeden oluşan kısa bir çerçeve metin olan 1921 tarihli Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, yasama ile yürütme yetkisini tek başına Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde toplayarak meclis hükümet sistemini benimsemiş ve egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu ilkesini ilk kez ortaya koymuştur; 1924 Anayasası ise devletin yönetim şeklinin cumhuriyet, başkentinin Ankara olduğunu hükme bağlayarak daha ayrıntılı bir düzenlemeye gitmiş, meclis hükümet sistemiyle parlamenter sistemin unsurlarını bir arada taşıyan karma bir hükümet modeli benimsemiştir.

Cumhuriyet döneminin hukuk alanındaki bu köklü değişimi resepsiyon, yani yabancı bir hukukun iktibas edilerek benimsenmesi kavramıyla anlatılır.

Türk Medenî Kanunu'nun genel gerekçesini kaleme alan dönemin Adalet Bakanı Mahmut Esat Bozkurt, hâlâ yürürlükte olan Mecelle'nin ancak üç yüz maddesinin güncel ihtiyacı karşılayabildiğini, dine dayanan kuralların ise değişen toplum hayatına ayak uyduramayacağını belirterek yeni ve laik bir kanunun zorunlu olduğunu savunmuştur.

Bu resepsiyonun temelinde birkaç sebep bir arada işlemiştir: eski hukukun dağınık yapısını çağdaş medeniyet seviyesine taşıma isteği, Türkiye'nin tam bağımsızlığını ve egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu ilkesini pekiştirme amacı, 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Barış Antlaşması'nın kapitülasyonları kaldırıp din ve mezhep farkı gözetmeksizin kanun önünde eşitliği kabul etmiş olması ve son olarak hukuk reformu için kurulan komisyonların dinî kurallardan bağımsız biçimde çalışamamış olmasıdır.

Resepsiyonun en önemli ürünü, 4 Ekim 1926'da yürürlüğe giren ve İsviçre Medenî Kanunu'ndan tercüme yoluyla alınan 743 sayılı Türk Kanun-ı Medenîsi'dir; bu kanun Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde 17 Şubat 1926'da bir bütün hâlinde kabul edilmiştir.

İsviçre kanununun tercihinin sebebi, Alman Medenî Kanunu'nun karmaşıklığına ve Fransız Medenî Kanunu'nun eskiliğine karşılık, İsviçre kanununun daha yeni ve halkçı bulunmasıydı.

Yeni kanun, kişi, aile, eşya ve miras ilişkilerini düzenleyen dört kitaptan oluşmuş, resmî nikahı zorunlu kılarak evliliği devlet denetimine almış, erkeğin birden fazla kadınla evlenmesini ortadan kaldırıp tekeşliliği benimsemiş, boşanmayı hâkim kararına bağlamış, çocuk üzerinde anneye de velayet hakkı tanımış ve kadın ile erkek arasında eşit mirasçılık kuralını getirmiştir.

Medenî Kanun'un beşinci kitabı sayılan 818 sayılı Borçlar Kanunu, yine İsviçre'nin borçlar kanunundan iktibas edilerek aynı tarihte yürürlüğe girmiştir.

Ceza hukukunda ise 1858 tarihli Ceza Kanunname-i Hümayunu'nun yetersiz kalması üzerine, 1889 tarihli İtalyan Ceza Kanunu esas alınarak hazırlanan 765 sayılı Türk Ceza Kanunu 1 Mart 1926'da kabul edilip 1 Temmuz 1926'da yürürlüğe girmiştir.

Ticaret hukukunda Alman ve İtalyan ticaret kanunlarından yararlanılarak hazırlanan 865 sayılı Türk Ticaret Kanunu Layihası 26 Mayıs 1926'da kabul edilmiş, deniz ticaretine ilişkin ikinci kitabı ise 1929'da tamamlanmıştır.

Usul ve icra hukukunda da benzer bir resepsiyon süreci yaşanmıştır: 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu, İsviçre'nin Neuchâtel Kantonu usul kanunundan alınarak 1927'de, 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu 1877 tarihli Alman Ceza Muhakemesi Kanunu esas alınarak 1929'da, 1424 sayılı İcra ve İflas Kanunu ise İsviçre Federal İcra ve İflas Kanunu'ndan iktibas edilerek yine 1929'da yürürlüğe girmiştir.

Bu kanunların önemli bir kısmı onlarca yıl boyunca uygulanmış; örneğin 743 sayılı Medenî Kanun 2002'de 4721 sayılı yeni Türk Medenî Kanunu'nun, 765 sayılı Ceza Kanunu 2005'te 5237 sayılı yeni Türk Ceza Kanunu'nun yürürlüğe girmesiyle yenilenmiştir.