İslamiyet öncesi Türk hukukuna ilişkin bilgiler tek bir kanun kitabından değil, nitelikleri farklı kaynakların birlikte okunmasından çıkarılır. Çin kronikleri dış gözlem sunar; Orhun yazıtları siyasal düzen ve kağan-halk ilişkisine dair birinci elden epigrafik kanıttır; Eski Uygur hukuk belgeleri ise satım, borç, kira ve rehin gibi işlemleri doğrudan gösterir. Kaynakların dönemi ve aidiyeti karıştırılmamalıdır. Kül Tegin, Bilge Kağan ve Tonyukuk anıtları ayrı yapılardır; üçünü birden Bilge Kağan'ın diktirdiği söylenemez. 742-744 geçişinde Basmıl, Uygur ve Karluk ittifakı Göktürk hâkimiyetini sona erdirmiş, ilk üstünlük Basmıllardayken Uygurlar 744'te bağımsız kağanlık kurmuştur. Kutadgu Bilig ise 1069-1070'te Karahanlı çevresinde yazılmış İslami dönem eseridir; eski Türk devlet düşüncesini karşılaştırmada kullanılabilir, fakat doğrudan İslamiyet öncesi Uygur devlet belgesi sayılamaz. Hun/Xiongnu kurumları ve ceza uygulamalarına ilişkin ayrıntılar da çoğunlukla dış kroniklerin aktardığı, eleştirel okunması gereken bilgilerdir.
İslamiyet Öncesi Türk Hukuku Konu Anlatımı
İslamiyet Öncesi Türk Hukuku konusunun özeti ve anlatımı — HMGS Türk Hukuk Tarihi dersi. Özet her zaman ücretsiz.
Kısaca
Bu özet her zaman ücretsizdir ve giriş yapmadan okunabilir.
Özet: Sesli anlatım yakında
Bu konuyu PDF ders notlarında da çalış
HMGS konu yapraklarının tamamını içeren ücretsiz ders notu PDF’ini indirip çevrim dışı tekrar edebilirsin. Bu yaprak PDF kitapçığın kapsam tablosunda yer alır; uygulamadaki soru ve sesli anlatım katmanları ayrıca sunulur.
HMGS ders notları PDF’ini indirKonu Anlatımı
Tam anlatım: Sesli anlatım yakında
Kaynakları doğru tartmak
İslamiyet öncesi Türk hukukunu incelerken ilk mesele, eldeki bilgilerin aynı tür ve aynı döneme ait olmadığını görmektir.
Çin hanedan kronikleri Hun/Xiongnu, Göktürk ve Uygur toplulukları hakkında erken ve kapsamlı haberler verir; ancak bunlar dış gözlemcilerin siyasal amaçları ve sınıflandırmaları içinden aktarılır.
Bu yüzden kroniklerdeki bir kurum veya ceza bilgisi, topluluğun kendi hukuk metninden alınmış kesin bir madde gibi sunulmamalıdır.
Orhun yazıtları, Türkçe siyasal söylemi doğrudan taşıyan epigrafik kaynaklardır.
Kağanın görevleri, halkın birlik ve refahı, il ve bodun ilişkisi ile yönetimin meşruiyeti hakkında güçlü kanıt sağlarlar; buna karşılık ayrıntılı bir özel hukuk veya ceza kanunu değildirler.
Eski Uygurca hukuk belgeleri ise belirli kişiler, mallar, borçlar ve tanıklarla kurulan işlemleri kayda geçirdiği için özel hukuk uygulamasına daha doğrudan yaklaşır.
Arkeolojik bulgular, dil verileri ve daha sonraki edebî eserler bu grupları tamamlar; her biri ancak kendi tarihsel bağlamında kullanılmalıdır.
Hun/Xiongnu düzeni
Ders kitabı Hunları İslamiyet öncesi Türk hukuk tarihi içinde ele alır.
Hükümdarlık, ülkenin kanatlara ayrılması, siyasal toplantılar ve bazı yaptırımlar hakkındaki ayrıntıların ana dayanağı Çin kronikleridir.
Bu bilgiler, kaynakların Hun/Xiongnu düzenini nasıl tasvir ettiğini gösterir; tartışmalı etnik ve dilsel özdeşlikleri veya aktarılan her ayrıntıyı doğrudan kanıtlanmış hukuk kuralı hâline getirmez.
Kroniklerden hareketle hükümdarın merkezî konumu, sağ-sol biçimindeki ikili teşkilat ve devlet işlerinin görüşüldüğü toplantılar öne çıkarılır.
Kut, hükümdarlık yetkisinin göksel meşruiyetini açıklayan bir siyasal düşünce olarak sonraki Türk devlet geleneğinde de kullanılır.
Aile, evlenme ve yaptırımlara ilişkin kalın, levirat, tazminat veya ağır ceza anlatıları ise hangi topluluk ve hangi kaynağa dayandığı belirtilerek öğrenilmelidir.
Sınav bakımından güvenli yöntem, “Çin kroniklerinin aktardığı Hun düzeninde” gibi bir kaynak kaydıyla konuşmaktır.
Göktürk/Köktürk düzeni ve Orhun anıtları
Göktürk siyasal düzeninde il devlet ve ülkeyi, bodun halk topluluğunu, töre ise düzeni ayakta tutan normlar bütününü anlatan temel kavramlardır.
Töre yalnız tek bir hükümdarın iradesine indirgenmez; yerleşmiş uygulamalar, siyasal kararlar ve kağanın düzenleyici faaliyeti birlikte düşünülür.
Yazıtlarda kağanın halkı doyurma, giydirme, bir arada tutma ve devleti yeniden kurma anlatısı, iktidarın yalnız hak değil sorumluluk yönünü de görünür kılar.
Anıtların aidiyeti ayrıca korunmalıdır.
Kül Tegin anıtı 732, Bilge Kağan anıtı 735 tarihli ayrı anıt kompleksleridir; bu iki büyük yazıt Yolluğ Tigin'in yazıcılığıyla ilişkilendirilir.
Tonyukuk anıtı da ayrı bir kompleks ve ayrı bir anlatı sesidir.
Dolayısıyla “Bilge Kağan kardeşi Kül Tegin ve veziri Tonyukuk adına bütün Orhun yazıtlarını diktirdi” biçimindeki toplu isnat doğru değildir.
Yazıtların ortak tarihsel çevresi, yapılış ve anlatıcılık farklarını ortadan kaldırmaz.
Uygur geçişi ve hukuk belgeleri
Göktürk hâkimiyetinin sona erişi tek adımlı bir “birlikte Uygur Devleti kurma” olayı değildir.
742 sonrasında Basmıl, Uygur ve Karluk güçleri Göktürk yönetimine karşı birlikte hareket etmiş, ilk aşamada Basmıl önderliği öne çıkmıştır.
Ardından Uygur ve Karluk güçleri Basmılları saf dışı bırakmış, Uygur hükümdarı 744'te üstün kağanlık makamını almıştır.
Bu sıra, koalisyonun kuruluşu ile bağımsız Uygur Kağanlığının kuruluşunu birbirine karıştırmamak için önemlidir.
Ötüken merkezli Uygur Kağanlığı 840'ta sona erdikten sonra Uygur topluluklarının bir bölümü Kansu'ya, bir bölümü Beşbalık ve Koço çevresine yönelmiştir.
Günümüze kalan Eski Uygur hukuk belgelerinin önemli kısmı bu daha geniş ve sonraki yerleşik Uygur çevrelerini yansıtır.
Satım, borç, kira, rehin, kefalet ve benzeri işlemlerde taraf, konu, bedel, vade, tanık ve yaptırım kayıtları görülür.
Bu belgeler Uygur özel hukuk pratiği için doğrudan kanıttır; fakat her belgenin 744-840 Ötüken kağanlığında düzenlendiği varsayılamaz.
Kutadgu Bilig'in doğru yeri
Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacib tarafından 1069-1070'te Karahanlı çevresinde yazılmış bir siyasetname ve İslami Türk edebiyatının erken büyük eseridir.
Eserde adalet, kut, akıl, hükümdar ve görevliler üzerine güçlü bir devlet düşüncesi bulunur.
Bu nedenle Türk siyasal kavramlarının sonraki gelişimini ve süreklilik iddialarını karşılaştırmakta değerlidir.
Fakat eser, İslamiyet öncesi Uygur Kağanlığının çağdaş idare şeması değildir.
Eserdeki memur adlarını veya toplumsal sınıfları doğrudan “onuncu ve on birinci yüzyıl Uygur Devleti teşkilatı” diye aktarmak Karahanlı ve Uygur bağlamlarını birleştirir.
Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.
Anlatımın kapanış bölümü ve sesli anlatım uygulamada
İslamiyet Öncesi Türk Hukuku anlatımının bu sayfada okuduğunuz bölümü ücretsizdir; kapanış bölümü, sesli anlatımı, çevrimdışı indirmesi ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.
Türk Hukuk Tarihi dersindeki diğer konularBu Konunun Sınavdaki Ağırlığı
İslamiyet Öncesi Türk Hukuku konusu HMGS Tüm Konular düzeyindeki Türk Hukuk Tarihi dersine bağlıdır. Bu dersin müfredat ağırlığı %2. Ağırlıklar benzersor müfredat analizidir, resmî soru dağılımı değildir. Sınavda kaç soru çıkacağını göstermez.
Kaynak: benzersor müfredat analizi. Bu yüzdeler benzersor’un kendi müfredat analizinden gelir: her dersin müfredatta kapsadığı konu ve alt konu sayısı ile kapsam genişliği ölçülür, ders bazında yüzdeye çevrilir ve sınav düzeyi içinde %100’e tamamlanır. Resmî bir soru dağılımı değildir; sınavda kaç soru çıkacağını göstermez ve sınav kurumunun yayımladığı bir veri değildir.
Kaynaklar
Anlatımdaki bilgiler aşağıdaki resmî kurum yayınlarından doğrulanır ve kendi cümlelerimizle yeniden yazılır.
- ÖSYM (Adalet Bakanlığı ile)HMGS (Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavı) sınavını düzenleyen kurumun resmî sitesi.
- ÖSYM Sınav Takvimi2026 HMGS başvuru, sınav ve sonuç tarihleri (resmî ÖSYM takvimi).
- HMGS Başvuru — Aday İşlemleri Sistemi (AİS)e-Devlet ile başvuru, sınav yeri ve sınava giriş belgesi işlemleri.
- Adalet BakanlığıHMGS yeterlilik ve hukuk meslekleri (avukatlık, noterlik, hâkimlik-savcılık) kapısına ilişkin resmî mevzuat.
- ÖSYM Sonuç Açıklama SistemiHMGS sonuç sorgulama ve sonuç belgesi doğrulama.
- ÖSYM Ana Sayfa ve DuyurularÖSYM güncel duyuruları ve HMGS kılavuzu erişimi.
Sık Sorulan Sorular
Türk Hukuk Tarihi dersindeki diğer konular
Bu ders toplam 6 konu içerir.
benzersor mobilde yayında
Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.
HMGS soru çözme rehberi