İslamiyet Öncesi Türk Hukuku Konu Anlatımı

İslamiyet öncesi dönemde yaşayan Türk topluluklarının hukuku üzerine güvenilir bilgi vermesi beklenen kaynaklar sayıca azdır ve her biri kendi güçlükleriyle gelir.

Çin kaynakları, Türklerle sürekli savaş veya rekabet hâlinde bulunan bir milletin resmî tarihçileri tarafından yazıldığından tam anlamıyla tarafsız kabul edilemez; buna rağmen Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin kurumları hakkındaki en eski ve en kapsamlı bilgiler yine bu kroniklerden gelir.

İkinci önemli kaynak grubu epigrafik ve arkeolojik belgelerdir; bunların en değerlisi, Moğolistan'da Orhun nehri vadisinde Göktürk hakanı Bilge Kağan tarafından kardeşi Kül Tegin ve vezir Tonyukuk adına diktirilen Orhun Yazıtlarıdır.

Yazıtlar doğrudan hukuk kuralları içermese de kağanın halka karşı sorumluluklarına, devlet-toplum ilişkisine ve idari yapıya dair önemli ipuçları taşır.

Uygurlar döneminden itibaren bu tabloya, Doğu Türkistan'da bulunmuş satım, kefalet, evlat edinme, trampa ve faizli ödünç verme gibi işlemleri belgeleyen yazılı hukuki metinler eklenir.

Bunların yanında Türklerin örf ve âdetlerini konu alan etnografik yapıtlar, hukuki kavramların Türk diline ne zaman yerleştiğini gösteren dil araştırmaları ve on birinci yüzyılda kaleme alınmış Kutadgu Bilig ile Divânu Lügati't-Türk gibi edebî eserler de dönemin hukukuna dolaylı biçimde ışık tutar.

Hunlar, Çin kaynaklarında Hi'ung-nu adıyla anılan ve Orta Asya'nın bilinen en eski büyük Türk devletidir.

Hun kamu hukukunda hükümranlık tek bir şahısta toplanmış olup hükümdar kağan, yabgu veya kan gibi unvanlar taşır; Türk kağanlarının Tanrı tarafından kendilerine siyasi hâkimiyet, yani kut bahşedilen kişiler olduğuna inanılırdı.

Ülke sağ ve sol kol olmak üzere iki büyük kısma ayrılmış, sol kolun başındaki hidiv daha yüksek rütbeli sayılmıştır; bu ikili teşkilat sonraki Türk devletlerinde de tekrar görülmüştür.

Devlet işleri ve dinî törenler için yılda üç ayrı kurultay toplanır, bu toplantılarda kurbanlar sunulur, hükümdarlıklar onaylanır veya yeni kağan seçilir, gerektiğinde idareye geniş yetkiler verilirdi.

Hun ceza hukukunda kan gütme âdeti yoktur; adam öldürme idamla, hırsızlık çalınan malın on katının ödenmesiyle, küçük suçlar ise araba tekerleği altında ezilme türünden cezalarla karşılık bulur, hapis cezası ise en fazla on gün sürebilirdi.

Özel hukuk alanında Hunlarda ata-erkil aile yapısı hâkimdi ve babanın ölümünden sonra oğulların üvey anneleriyle, büyük kardeşin ölümünden sonra küçük kardeşin yengesiyle evlenmesi levirat adıyla bilinen hukuki bir görev sayılırdı; bu uygulamanın amacı ailenin bölünmesini ve dul kalan kadınla çocukların sefalete düşmesini önlemekti.

Çok kadınla evlilik de yaygındı; ilk eş Ulu Hatun, sonraki eş ise Kuma Hatun olarak adlandırılır, kumadan doğan çocuklar hükümdarlık hakkından yoksun bırakılırdı.

Göktürk Devleti'nde de devletin başındaki kişi kağan unvanıyla anılır ve gücünü yine Gök Tanrı'dan aldığına inanılırdı; tahta geçişte esas alınan norm, kağanlığın aynı kuşak içinde ağabeyden kardeşe devredilmesiydi, bu da kuşaklar arası geçişte sık sık taht kavgalarına yol açmıştır.

Ülke burada da sağ ve sol kola ayrılmış, kağanlık alâmeti sayılan altın kurt başlı sancak daima üstün kabul edilen kolun hükümdarında bulunmuştur.

Şadapıt, Tarkan, Buyruk, Yabgu, Şad ve Teğin gibi unvanlar taşıyan beyler devlet idaresinde kağana yardımcı olmuştur.

Göktürklerde devleti oluşturan üç öge; kağana Tanrı tarafından bağışlandığına inanılan hükümranlık hakkı, devlet ve ülke anlamına gelen il, ve halkı ifade eden bodun olarak sayılır.

Köni adı verilen adliye teşkilatı, hükümdarın başkanlığındaki yüksek mahkeme olan yargı ile kağan adına töreyi uygulayan yarganlardan oluşurdu.

Töre adı verilen hukukun üç kaynağı vardı: halkın örf ve âdetlerinden doğan yusun, kurultayın yani beylerin kararları ve kağanın bizzat koyduğu kurallar.

Ceza hukukunda isyan, adam öldürme, evli kadına tecavüz, bağlı atı çalma ve ikinci kez hırsızlık gibi büyük suçlar idamla, dövme ve yaralama gibi hafif suçlar ise hayvanla ödenen tazminatla cezalandırılırdı.

Özel hukukta Oğuş adı verilen aile toplumun çekirdeğini oluşturur, kadın toplum içinde saygın bir konuma sahiptir ve kağan öldüğünde çocukların velayeti anneye geçerdi; levirat uygulaması burada da sürmüş, evlenme bedeli olan kalın ve çeşitli akrabalık ilişkileri düzenlenmiştir.

Uygur Devleti, Göktürk Devleti'nin yıkılışından sonra Basmil ve Karluk boylarıyla birlikte kurulmuş, hükümdarları da egemenliklerini Gök ve Ay Tanrıdan kut bulmuş olmaya dayandırmıştır.

Kutadgu Bilig'den, onuncu ve on birinci yüzyıl Uygurlarında devlet teşkilatının başında Uluğ Hacib, Sübaşı, Kapık Başlar Er ve Bitikçi gibi unvanlarla anılan büyük memurların bulunduğu anlaşılmaktadır.

Toplum, Aleviler, Bilginler, Otacılar, Yıldızcılar ve Şairlerden oluşan aydınlar sınıfı ile Tarıgçılar, Satıgçılar, İğdişçiler, Uzlar, Karabudun ve Çigaylardan oluşan halk sınıfına ayrılmış, ancak bu ayrım hukuki eşitsizlik anlamına gelmemiştir.

Uygur hukuk belgeleri, hem gerçek hem de hükmi kişileri tanıdıklarını gösterir; beyler arasında yer alan tarhanlar ve ruhaniler ömür boyu vergi muafiyeti gibi ayrıcalıklara sahipken, kul denilen erkek köleler ve küng denilen kadın köleler zaman zaman satım akdine konu olmuştur.

Manastırlara yapılan bağışları düzenleyen belgeler, Uygurların vakıf kurumunu da tanıdığını göstermektedir.

Aile hukukunda evlenme resmî bir akde dayanır, kan hısımlığı evlenme engeli sayılır ve güveyin kızın babasına verdiği kara mal, tüy mal, yelü ve süt hakkından oluşan kalın bedeli evliliğin şartlarından biri kabul edilirdi; bu bedel bir alım satım karşılığı değil, kızın yetiştirilme masraflarına katılım olarak görülmüştür.