Örfi Hukuk Konu Anlatımı

Osmanlı hukuku, Osmanlıların altı asır boyunca uyguladığı hukuk sistemini ifade eder ve esas itibarıyla Osmanlıların kendilerinden önce kurulmuş Selçuklu Devleti, Memlûklar ve çeşitli beylikler gibi diğer Türk-İslam devletlerinden devraldıkları İslam hukuku temeline dayanır.

Osmanlılar bu temele kanunnameler yoluyla pek çok ilave yapmış, İslam hukukunun Osmanlı yorum ve katkılarıyla uygulanmış şeklini ortaya çıkarmışlardır.

Bu sistemin iki ana bileşeni şer'i hukuk ile örfi hukuktur.

Şer'i hukuk, kaynağını Kur'an-ı Kerim, Hz.

Peygamber'in sünneti ve hukukçuların bu iki kaynağa dayanan bireysel yorumlarından alır; devlet otoritesinin bu hukukun oluşumundaki rolü sınırlıdır.

Örfi hukuk ise kısaca Osmanlı padişahının koyduğu kanunlar olarak tanımlanabilir; buna kanun, kanunname veya tamamen Türkçe kelimelerden oluşan töre-bitigi hukuku da denebilir.

Padişahın koyduğu bir kuralın kaynağı mevcut örf ve âdete veya bir hukuk âliminin görüşüne dayanabilir, fakat ona uyulmasını zorunlu kılan asıl unsur padişahın bu kuralı kendi iradesiyle yürürlüğe koymuş olmasıdır; nitekim padişah kanunlarından birinin adının doğrudan "İrade" olması da bu iradî niteliği yansıtır.

Örfi hukukun oluşma biçimi şer'i hukuktan tamamen farklıdır.

Divan-ı Hümayun içindeki etkin görevlilerden nişancı, örfi hukukun hazırlanmasıyla görevlidir; bu süreçte divanın diğer daimi üyelerinin, özellikle kazaskerlerin katkısı da bulunur.

Nişancının medrese eğitimi görmüş olması, İslam hukukunu iyi bilen bir görevli olarak örfi hukuku hazırlamasını sağlar.

Hazırlanan taslak son aşamada padişaha arz edilir ve onun irade buyurmasıyla kanun veya kanunname gücü kazanır.

Bu kanunnamelerin geçerliliği, onları koyan padişahın saltanat süresiyle sınırlıdır; yeni tahta çıkan padişah, tecdid yani yenileme fermanı adı verilen bir fermanla önceki kanunların tümünü veya bir kısmını yürürlükte tutabilir.

Şer'i hukuk ile örfi hukuk arasındaki ilişki, birbirine karşıt veya birbiriyle yarışan iki ayrı sistem şeklinde değil, tamamlayıcı bir ilişki olarak kurulmuştur.

Örfi hukuk, zaman içinde ortaya çıkan ihtiyaçlara göre, özellikle şer'i hukukun ayrıntılı hükümler koymadığı idare, ceza, vergi, toprak ve vakıf hukuku sahalarındaki boşlukları doldurmak için başvurulan bir yol olmuştur.

Osmanlı padişahları, İslam hukukunun düzenlediği alanlarda yeni bir kural koymamaya özellikle özen göstermiş, bir kural koydukları zaman amaçları İslam hukukunun herhangi bir hükmünü kaldırmak değil, düzeni sağlamak olmuştur.

Örneğin nikahların kadılar tarafından veya kadıların izin belgesi, yani izinname vermesiyle imamlarca kıyılması şeklindeki düzenleme bu tür bir tamamlayıcı örfi kuraldır.

Padişah, İslam hukukunun kendisine tanıdığı, ihtiyaç hâlinde ve boş bıraktığı sahalarda kural koyma yetkisini kullanırken aslında mevcut hukuk sisteminden aldığı bir yetkiyi icra etmiş olur; bu nedenle Osmanlı tarihi boyunca genel uygulamada örfi hukuk ile şer'i hukuk arasında bir uyum arandığı ve bu uyumun büyük ölçüde sağlandığı kabul edilir.

Kimi zaman padişahın koyduğu kural, mevcut örf ve âdete dayandığı ya da ihtiyaçların zorlaması sonucu şer'i hükümlerle çelişebilmiştir; devletin ilk üç asrı boyunca uygulanan ve Fatih'in kanunnamesinde yer alan, nizam-ı âlem gerekçesiyle tahta çıkan padişaha kardeşini öldürebilme yetkisi tanıyan kural bu türden bir örnektir.

İlk İslam devletlerinde de benzer bir ikili yapı görülmüştür: kadı mahkemeleri şer'i hukuku uygularken, Emevilerden itibaren kurulan İslam devletlerinde devlet başkanı veya vezirin başkanlığında toplanan mezalim mahkemeleri örfi hukuku uygulamış, üyeleri arasında hukukçuların yanında idarecilerin de bulunduğu bu yüksek dereceli mahkeme, devlet görevlilerinin davranışlarından şikâyetçi olan halkın davalarını dinleyip karara bağlamıştır.

Osmanlılar ise bütün mahkemeler için geçerli tek bir ceza kanunnamesi koyarak kadı mahkemesi ile mezalim mahkemesi arasındaki bu ikiliği ortadan kaldırmış, kadılara hem şeriatı hem de örfi kanun hukukunu uygulama yükümlülüğü getirmiştir; bu, Osmanlı kamu hukukunun kendinden önceki İslam devletlerine göre getirdiği asıl yeniliktir.

Osmanlı örfi hukukunun kökleri, eski Türk devletlerindeki hukuk anlayışına kadar uzanır; kağanın töre koyması ve kurultayın kural belirlemesi geleneği, padişahın kendi iradesiyle kanun koyma yetkisiyle doğrudan bağlantılıdır.