Mecelle Konu Anlatımı

Osmanlı Devleti'nde bir medenî kanun hazırlanması gerekliliği ortaya çıktığında, kanunun hangi esaslara göre düzenleneceği ciddi bir tartışma konusu olmuştur.

Girit isyanıyla uğraşan Âli Paşa, Fransa Medenî Kanunu'nun, yani Code Civil'in, karma mahkemelerde uygulanmasını önermiş; fakat Ahmet Cevdet Paşa'nın etkisiyle bu tartışma, medenî hukuk alanının İslam hukukunun Hanefî ekolü temelinde hazırlanması yönünde bir kararla sonuçlanmıştır.

Bu karar üzerine kurulan Mecelle Cemiyeti, yani Mecelle Komisyonu, 1869 ile 1876 yılları arasında Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye'nin kitaplarını hazırlamış ve her kitap tamamlandığında diğer kitapların bitmesini beklemeden, padişahın iradesi alınarak ayrı ayrı yürürlüğe koymuştur.

Mecelle'nin yapısına bakıldığında, eserin bir giriş ile kitaplardan oluştuğu görülür.

Giriş kısmı iki "makale"den meydana gelmektedir; ilk makale fıkıh ilminin tanımı ve bölümlerine ayrılmıştır, bunu takip eden doksan dokuz madde ise ikinci makaleyi oluşturur ve kavâid-i fıkhiye başlığı altında temel hukuk ilkelerini içerir.

Bu ilkeler, Mısırlı İbn Nüceym ile on yedinci yüzyıl Osmanlı fakih ve müftülerinden Hadimî'nin eserlerinden alınmış olup, hâkimlerin açık bir hüküm bulamadıkları durumlarda başvurabileceği yol gösterici genel kaideler niteliğindedir; tek başlarına bir uyuşmazlığı çözmeye yetmezler.

Girişin ardından Kitâbü'l-Evvel başlığıyla Satım Kitabı gelir ve diğer kitaplar onu izler; her kitap, kendi terimlerini açıklayan bir mukaddime ile başlar, ardından baplara ve fasıllara ayrılır, maddelere numara verilir ve bazı maddelerin yanına açıklayıcı örnekler eklenir.

Sonuç olarak Mecelle, bir giriş, on altı kitap ve bin sekiz yüz elli bir maddeden oluşur; kitaplar sırasıyla satım, kiralar, kefalet, havale, rehin, emanet, hibe, gasp ve itlaf, hacir-ikrah-şuf'a, şirket, vekâlet, sulh ve ibra, ikrar, dava, deliller ve yemin ile kaza kitaplarıdır.

Bu kapsamlı yapıya rağmen Mecelle'nin tam bir medenî kanun olduğu söylenemez, çünkü aile ve miras hukuku gibi bir medenî kanunda beklenen konuların çoğunu barındırmaz; içerdiği hükümlerin büyük bölümü borçlar hukukuna, daha küçük bir kısmı ise eşya ve usul hukukuna aittir.

Aynı dönemde Fransız Ticaret Kanunu'ndan iktibas edilen 1850 tarihli Ticaret Kanunu'nun faizi ve farklı şirket türlerini kabul etmesi, Hanefî esaslarına göre şirketleri düzenleyen Mecelle ile uygulamada çatışma doğurmuş; bu sorun, Mecelle'nin genel kanun, Ticaret Kanunu'nun ise özel kanun sayılması ve Ticaret Kanunu'nun öngördüğü şirketlerin ticari, Mecelle'nin öngördüğü şirketlerin ise ticari olmayan şirketler sayılmasıyla çözülmüştür.

Mecelle'nin aile hukuku boşluğunu doldurmak amacıyla 1917'de Hukuk-ı Aile Kararnamesi hazırlanmıştır; iki kitap ve yüz elli yedi maddeden oluşan bu kararname, Müslüman, Hıristiyan ve Musevi Osmanlı tebaasının evlenme ve boşanma hükümlerini kendi din ve mezheplerine göre ayrı ayrı düzenlemiş, Müslüman erkeğin birden fazla kadınla evlenmesini kadının iradesiyle kayıt altına alabilme imkânı ve asgari evlenme yaşı gibi yenilikler getirmiştir; ancak velayet, vesayet ve mal rejimi gibi konuları içermediğinden eksik kalmış ve 19 Haziran 1919'da yürürlükten kaldırılmıştır.

Mecelle'nin son kitabı olan kaza kitabı, yargılamaya dair pek çok ilkeyi somut maddeler hâlinde ortaya koymuştur: hâkimin padişah tarafından yargılama yapmaya vekil kılınan kişi olduğu ve kadının hükmünün geçerliliğini bu vekâletten aldığı, 1800 ve 1805. maddelerde düzenlenmiş, yargılama yetkisinin belirli bir yargı çevresiyle sınırlanabileceği 1801. maddede, toplu hâkimli mahkemenin nazari olarak mümkün olduğu ise 1802. maddede yer almıştır.

İkrarın ayrıca bir ispata gerek bırakmayacağı 79. maddede, bir müçtehidin ictihadının sonraki bir ictihad ile bozulamayacağı ilkesi ise Mecelle'nin girişteki kavâid-i fıkhiye bölümünün 16. maddesinde ifade edilmiştir.

Bu örnekler, Mecelle'nin yalnızca özel hukuku değil, yargılama usulüne dair kuralları da fıkhın klasik birikiminden derleyip madde hâline getirdiğini göstermektedir.

Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren elli yedi yıl boyunca Osmanlı ve ardından Türkiye Cumhuriyeti topraklarında uygulanmış, 4 Ekim 1926'da yürürlüğe giren Türk Kanun-ı Medenîsi'nin Suret-i Meriyet ve Şekl-i Tatbiki Hakkında Kanun'un kırk üçüncü maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır.