İslam Hukuku (Fıkıh) Konu Anlatımı

İslam hukuku, Kur'an-ı Kerim ile Hz.

Muhammed'in koyduğu hükümleri esas alması bakımından Yahudi ve Hıristiyan hukuku gibi ilahî menşeli hukuk sistemleri grubuna girer; bu köken, hukuki yaptırımların hem dünyevî hem uhrevî olması sonucunu doğurur.

Ancak dinî kökenli olması, sistemin donuk ve değişmez olduğu anlamına gelmez: Kur'an ve sünnetin koyduğu umumi ilkeler sabit kalırken, hükümdarlar boşluk bırakılan konularda yeni kurallar koyabilir, hukukçular ise örf, zaruret ve ihtiyaç çerçevesinde yorumlarını değiştirebilirler.

İslam hukuku aynı zamanda bir hukukçular hukukudur; kaynaklardan hüküm çıkarma yetkisi ancak bu konuda yeterli birikime sahip müçtehidlere tanınmıştır, onların ictihadlarının bütününe mezheb denir.

Sistem ayrıca meselecidir, yani her hukuki kurum kendi içinde ayrı ayrı ele alınmış, birbirine benzeyen meselelerde ortak genel ilkelerin tespitine gidilmemiştir; bununla birlikte kavâid-i külliyye adı verilen ve sonradan Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye'nin ilk yüz maddesini oluşturacak genel hukuk vecizeleri de bu meseleci yapı içinde geliştirilmiştir.

İslam hukukunun aslî kaynakları Kitap, yani yüz on dört sure ve altı bin iki yüz otuz altı ayetten oluşan Kur'an-ı Kerim ile Hz.

Peygamber'in sünnetidir; bunlara nass denir.

Sünnet, Kur'an'ın kısaca değindiği hususları açıklar, bazen onu kayıtlar, bazen de ninenin mirasçı olması veya şuf'a hakkı gibi Kur'an'da bulunmayan yeni bir hüküm koyar.

İcma, bir asırda yaşayan müçtehidlerin bir konuda görüş birliğine varmasıdır ve özellikle âyet ile hadisten açıkça anlaşılamayan hususlarda büyük önem taşır.

Kıyas ise hakkında doğrudan hüküm bulunmayan bir meselenin, ortak bir illet üzerinden hakkında hüküm bulunan bir meseleye benzetilerek çözülmesidir.

Bu dört asli delilin dışında sahâbi görüşü, istihsan, örf ve âdet, maslahat-ı mürsele gibi ikincil kaynaklar da hukukçular arasında farklı ölçülerde kabul görmüştür.

Bir meseleyi bu kaynaklardan hareketle çözebilme yeteneğine ictihad, bunu yapana müçtehid, bir müçtehide uyana ise mukallid denir; bir hukukçunun verdiği görüşü açıklayan cevaba fetvâ, bunu verene müftî denir.

Şer'î hukukun kanun hâline getirilmesine az rastlanmakla birlikte, on altıncı yüzyıldan itibaren Osmanlı kâdılarının Hanefî mezhebine göre atanması sonucunda Halebî'nin Mülteka'l-Ebhur adlı eseri adeta resmî bir kanun metni işlevi görmüştür.

İslam hukukunun tarihi devirleri, kaynakların doğrudan vahiyle geldiği Hz.

Peygamber devriyle başlar; bu dönemde Medine'de imzalanan ve tarihte bilinen ilk yazılı anayasalardan sayılan Medine Vesikası, idare edenlerle idare olunanlar arasındaki karşılıklı hak ve görevleri düzenlemiştir.

Sahâbe devrinde Hz.

Ebû Bekr'in emriyle Zeyd bin Sâbit başkanlığındaki bir heyet Kur'an'ı mushaf hâline getirmiş, Hz.

Ömer döneminde ise idare ile yargı birbirinden ayrılarak müstakil kâdılar atanmaya başlanmıştır.

Tâbiîn devrinde Irak ve Hicaz bölgelerinde farklı hukuk anlayışları belirmiş, bu iki eğilim re'y ekolü ile hadis ekolü olarak adlandırılmıştır.

Bu ayrım, mezhepler devrinde Kûfeli Ebû Hanîfe, Medineli İmam Mâlik, her iki ekolü birleştiren İmam Şâfiî ve hadise ağırlık veren Ahmed bin Hanbel'in kurduğu dört büyük Sünni mezhep etrafında olgunlaşmıştır.

Sonraki taklit devrinde artık yeni mutlak müçtehidler yetişmemiş, hukukçular mevcut dört mezhepten birine bağlı kalarak mezhep içi tercihler ve fetvâlar üretmiştir.

Nihayet 1839 Tanzimat Fermanı'nın ilanıyla başlayan kanunlaştırma devrinde İslam hukuku kuralları geniş ölçüde kanun hâline getirilmiş, bunun en önemli örneği 1869-1876 yılları arasında hazırlanan ve Osmanlı medenî kanunu sayılabilecek Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye olmuştur.

İslam hukukunun dallarından anayasa ve idare hukukunda devletin başındaki kişi halife, imam veya veliyyü'l-emr gibi adlarla anılır ve İslam hukuku prensiplerine uymakla yükümlüdür; malî hukukta ise beytülmâl adı verilen devlet hazinesine zekât, ganimetin beşte biri, harac ve cizye ile sahipsiz tereke gibi dört kalem gelir girer ve bunlar belirli kamu ihtiyaçlarına tahsis edilir.

Devletler hukukunda yeryüzü, İslam hukukuna göre idare olunan dârülislâm ile buna tabi olmayan dârülharb şeklinde ikiye ayrılır; aradaki anlaşmalı ülkeler ise dârüssulh sayılır.

Aile hukukunda evlilik iki şahit huzurunda icap ve kabulle kurulur, erkeğin en fazla dört kadınla evlenebilmesi servet ve adalet şartına bağlanmış, boşanma da yalnızca erkeğin değil belirli şartlarla kadının da başvurabileceği bir haktır.