Tanzimat Dönemi Konu Anlatımı

On yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda Osmanlı Devleti'nin siyasi, idari ve ekonomik düzeninde önceki dönemlere göre ciddi farklılıklar yaşanmış, merkezi iktidar güç kaybederken taşrada devlete rakip iktidar odakları belirmişti.

Devlet adamları ve dönemin aydınları çözümü önce "eskiye dönüşte" aramıştır: XVI. yüzyıl sonunda III.

Murat'ın yayınladığı adalet fermanları, XVII. yüzyılın ilk yarısında Koçi Bey'in IV.

Murat ve Sultan İbrahim'e sunduğu risale, XVIII. yüzyılın ilk yarısında ise Defterdar Sarı Mehmet Paşa'nın III.

Ahmet'e sunduğu layiha, çareyi kurumların "eskisi gibi" işletilmesinde aramıştır.

Ancak 1699 Karlofça Anlaşması'yla somutlaşan Batı karşısındaki askeri üstünlük kaybı, reform arayışını farklı bir yöne çevirmiştir.

1789'da tahta çıkan III.

Selim askerlik dışında idare, iktisat ve adliye alanlarında da yenilikler denemiş, bu girişim 1807'deki Kabakçı Mustafa isyanıyla sona ermişse de 1808'de tahta çıkan II.

Mahmut'un uzun saltanatında hukuktaki modernleşmenin temelleri atılmaya başlanmıştır.

Asıl dönüm noktası ise II.

Mahmut'un ölümüyle başa geçen Sultan Abdülmecid döneminde, 3 Kasım 1839'da hariciye nazırı Mustafa Reşit Paşa'nın Gülhane Hatt-ı Hümayunu'nu, yani Tanzimat Fermanı'nı ilan etmesiyle yaşanmıştır.

Ferman, devletin son yüz elli yılda şer'î kanunlara uyulmaması yüzünden zayıfladığını belirterek yeni kanunlar aracılığıyla Müslüman ve gayrimüslim bütün Osmanlı tebaasının can, mal ve namus güvenliğinin sağlanacağını ilan etmiştir; bu güvencelerin teminatı padişah için dinî bir yemin niteliğindeydi ve fermanla birlikte kanunlaştırma hareketi, yani hukukun kanun hâline getirilmesi süreci başlamıştır.

Tanzimat Fermanı'nın tanıdığı eşitlik ilkesi, 28 Şubat 1856 tarihli Islahat Fermanı ile daha da pekiştirilmiştir; Kırım Savaşı sonrasında imzalanan Paris Anlaşması'nın dokuzuncu maddesinde de anılan bu ferman, gayrimüslim Osmanlı tebaasına devlet memuru olabilme, askerî ve mülkî okullara girebilme ve karma mahkemelere başvurabilme imkânı tanımış, işkence ve angarya gibi uygulamaları tüm tebaa için yasaklamıştır.

Bu iki ferman, birer anayasa olmasa da anayasal nitelikte belgelerdi; Osmanlı Devleti'nin ilk gerçek anayasası olan Kanun-ı Esasi, ancak 23 Aralık 1876'da, II.

Abdülhamit'in tahta çıkışıyla ilan edilebilmiştir.

Belçika Anayasası ile Prusya Anayasası'ndan esinlenilerek hazırlanan bu belge, Osmanlı tebaasına din ve mezhep ayrımı gözetmeksizin kanun önünde eşitlik, kişi dokunulmazlığı ve mülkiyet güvencesi tanımış, Heyet-i Âyân ile Heyet-i Mebusan'dan oluşan Meclis-i Umumi adlı ilk parlamentoyu kurmuştur; ne var ki aynı anayasanın 113. maddesi, padişaha yargı kararı olmaksızın sürgün yetkisi vererek bu hakları büyük ölçüde etkisiz bırakmıştır.

1908'de ilan edilen II.

Meşrutiyet'in ardından 1909'da yapılan değişikliklerle basın özgürlüğü güçlendirilmiş, toplanma ve dernek kurma hakkı tanınmış, padişahın sürgün yetkisini düzenleyen 113. madde metinden çıkarılmıştır.

Tanzimat Fermanı'nın ilanından bir yıl geçmeden, ceza hukuku alanında tüm tebaayı kapsayan 1840 tarihli Ceza Kanunnamesi hazırlanmış, bu kanunun yetersiz kalması üzerine 1851'de yeni bir ceza kanunnamesi, nihayet Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki bir komisyonun 1810 tarihli Fransa Ceza Kanunundan yararlanarak hazırladığı 1858 tarihli Ceza Kanunname-i Hümayunu yürürlüğe konmuştur; bu son kanun, suçları cinayet, cünha ve kabahat olarak üçe ayırmış ve 1926 yılına kadar altmış sekiz yıl boyunca yürürlükte kalmıştır.

Ticaret hukukunda ise 1807 tarihli Fransa Ticaret Kanunu'nun ilk iki bölümünün çevirisiyle 1850 tarihli Kanunname-i Ticaret hazırlanmış, 1863'te de Deniz Ticaret Kanunnamesi yürürlüğe girmiştir; bu kanunlar, faizi ve kolektif, komandit, anonim şirket türlerini kabul ettiğinden, aynı dönemde hazırlanan ve İslam hukuku esaslı Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye ile aralarında bir genel-özel kanun ilişkisi kurulmuştur.

Usul hukukunda 1879'da art arda çıkarılan Hukuk ve Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunları ile ceza ve hukuk usulü ayrımı Fransız hukukundan resepsiyon yoluyla Osmanlı hukukuna girmiş, aynı yıl avukatlık ve noterlik kurumları da hukuk sistemine dahil olmuştur.

Bu kanunlaştırma hareketi, Osmanlı yargı örgütünü de dönüştürmüştür.

Klasik dönemin şer'iye, cemaat ve konsolosluk mahkemelerine, Fransız yargı örgütü örnek alınarak kurulan nizamiye mahkemeleri ile ticaret mahkemeleri eklenmiş, böylece devlet sona erene kadar beş farklı mahkeme türü arasında sık sık görev uyuşmazlıkları yaşanmıştır.

1838'de II.