Değerleme Hükümleri Konu Anlatımı

Değerleme hükümlerinin amacı, vergi matrahını oluşturacak iktisadi kıymetlerin hangi değerle dikkate alınacağını belirlemektir.

Bir varlığın muhasebe kayıtlarında, piyasada, sahibi bakımından veya kanuni ölçüler bakımından farklı değerleri olabilir.

Vergi hukukunda önemli olan, vergi kanunlarının gösterdiği gün ve zamanda hangi ölçünün uygulanacağıdır.

Bu yüzden değerleme, yalnızca teknik bir hesap değil, vergi matrahını etkileyen hukuki bir seçme işlemidir.

Kaynak, değerlemeyi vergi matrahlarının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tespiti olarak tanımlar ve iktisadi kıymetlerin değerleme günündeki kıymetlerinin esas alınacağını belirtir.

Başlıca değerleme ölçülerini birbirine karıştırmadan okumak gerekir.

Maliyet bedeli, iktisap bedeli ile bu bedeli artırıcı giderlerin toplamı olarak anlaşılır.

Borsa rayici, değerlemeden önce borsadaki son işlem değerine dayanır.

Tasarruf değeri, değerleme gününde kıymetin sahibi için arz ettiği değerdir.

Mukayyet değer, muhasebe kayıtlarında gösterilen hesap değeridir.

İtibari değer, senetler, esham ve tahviller gibi kıymetlerin üzerinde yazılı olan nominal değeri ifade eder.

Rayiç bedel, değerleme günündeki normal alım satım değeridir.

Vergi değeri ise emlak vergisi kanununa göre belirlenen bedelle ilişkilidir.

Bu ölçülerden hangisinin uygulanacağı, kıymetin niteliğine ve ilgili vergi hükmüne göre belirlenir.

Emsal bedeli ve emsal ücreti, değerin bilinmediği ya da kanunen belirli bir alt sınırın altına inilemediği hallerde devreye girer.

Kaynaktaki sıralama sınav mantığı açısından önemlidir.

Önce ortalama fiyat esası aranır; aynı cins ve nevideki mallardan değerlemenin yapılacağı ayda veya önceki aylarda satış varsa, satışların miktar ve tutarı üzerinden ortalama satış fiyatı hesaplanır.

Bu esasın uygulanabilmesi için aylık satış miktarının emsal bedeli tayin edilecek mal miktarına göre yüzde yirmi beşten az olmaması gerekir.

Bu mümkün değilse maliyet bedeli esası kullanılır; maliyet biliniyor veya çıkarılabiliyorsa toptan satışlar için maliyet bedeline yüzde beş, perakende satışlar için yüzde on eklenir.

Bunlar da uygulanamıyorsa takdir esasıyla takdir komisyonu devreye girer ve maliyet, piyasa kıymeti, kullanılmış eşya için yıpranma gibi unsurlar dikkate alınır.

Amortisman, değerleme hükümlerinin işletme varlıklarıyla ilgili en önemli uzantılarından biridir.

İşletmede bir yıldan fazla kullanılan, yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz bulunan gayrimenkuller, gayrimenkul gibi değerlenen iktisadi kıymetler, alet, edevat, mefruşat, demirbaş ve sinema filmleri amortismanın konusuna girebilir.

Buna karşılık boş arazi ve boş arsalar amortismana tabi değildir.

Kaynak tarım işletmelerinde oluşturulan meyvelik, dutluk, fındıklık, zeytinlik, güllük, incir bahçesi ve bağ gibi tesislerin, işletmede inşa edilen yollar ve harkların amortismana tabi tutulabileceğini de belirtir.

Amortisman yöntemleri arasında normal amortisman, azalan bakiyeler ve fevkalade amortisman ayrımı yapılır.

Normal amortismanı bütün mükellefler kullanabilir; oran faydalı ömre göre bulunur ve her yıl ayrılan amortisman sabittir.

Azalan bakiyeler usulü yalnızca bilanço esasına göre defter tutan mükelleflerce kullanılabilir; oran normal amortisman oranının iki katıdır ve yüzde elliyi geçemez, ayrılan tutar yıllar içinde azalır.