Hâkim-Savcı İdare Hukuku İdare Hukukunun Temel İlkeleri ve Kaynakları Konu Anlatımı

İdare hukukunu anlamanın başlangıç noktası, idare kavramının iki yönlü yapısını görmektir.

Genel anlamda idare, belli bir amaca ulaşmak için kurulan örgütü de, o amaca ulaşmak için yürütülen planlı faaliyeti de ifade eder.

Bu nedenle idare yalnızca makam, bina veya teşkilat adı değildir; aynı zamanda karar alma, kamu hizmeti yürütme, kamu kaynaklarını kullanma ve kişilerle hukuki ilişki kurma faaliyetidir.

Ancak idare hukukunun konusu olan idare, şirket, dernek, vakıf gibi özel idareler değil, kamu idaresidir.

Bu ayrım önemlidir; çünkü kamu idaresi özel kişiler gibi yalnızca kendi çıkarı için değil, kamu yararı için hareket eder ve bu amaçla özel hukuk kişilerinden farklı yetkiler kullanır.

Kamu idaresinin varlık sebebi kamu yararıdır.

İdare bir okulu, yolu, adliyeyi, sağlık hizmetini veya güvenliği kendi özel menfaati için değil, toplumun ortak ihtiyaçlarını karşılamak için örgütler.

Bu kamu yararı amacı, idarenin özel kişiler karşısında bazı üstünlük ve ayrıcalıklarla donatılmasının gerekçesidir.

Kaynak metinde bu durum kamu gücü, kamu kudreti ve idarenin özel kişiler karşısındaki üstün konumu üzerinden açıklanır.

Fakat bu üstünlük, keyfi davranma serbestliği anlamına gelmez.

İdare, kamu gücünü ancak hukuk düzeninin kendisine tanıdığı görev ve yetkiler içinde kullanabilir.

Böylece idare hukukunun ana dengesi ortaya çıkar: idare kamu yararını gerçekleştirmek için güçlüdür, fakat bu gücü ancak kanuna bağlı olarak kullanabilir.

İdare hukukunun kamu hukukunun bir alt dalı sayılması da bu dengeyle bağlantılıdır.

Özel hukukta taraflar çoğu kez eşit konumda kabul edilirken, idare hukukunda kamu gücü kullanan idare ile işlemden etkilenen kişi arasında farklı bir ilişki vardır.

İdare, kamu hizmetinin gerekleri için tek taraflı karar alabilir, kişileri belirli yükümlülükler altına sokabilir veya bir hukuki durum yaratabilir.

Buna karşılık idare hukukunda kanuna bağlılık ilkesi geçerlidir.

İdarenin kuruluşu, çalışması, görevleri ve yetkileri kurallarla düzenlenir; idare kanunun izin vermediği bir çözüme başvuramaz.

Bu ilke, kamu gücünü meşrulaştıran ve aynı zamanda sınırlayan temel araçtır.

İdare hukukunun özellikleri, bu hukuk dalının niçin özel bir rejim oluşturduğunu gösterir.

Kaynak metin, idare hukukunu genç, tedvin edilmemiş, içtihadi, bağımsız, statüsel ve tek taraflı işlemlere ağırlık veren bir hukuk dalı olarak tanıtır.

Tedvin edilmemiş olması, bütün idare hukukunun tek bir kanun kitabında toplanmadığını anlatır.

İçtihadi niteliği ise yargı kararlarının bu alandaki kuralların gelişiminde önemli yer tuttuğunu ifade eder.

Statüsel yapı, idarenin kişilerle kurduğu ilişkilerde önceden belirlenmiş kuralların belirleyici olmasını sağlar.

Bu nedenle idare hukuku, idarenin iradesini sınırsızlaştıran değil, onu kamu yararı ve hukuk düzeni içine yerleştiren bir alandır.

İdare hukukunun uygulama alanı belirlenirken yalnızca işlemi yapan kişi veya kurum adına bakmak yeterli değildir.

Kaynak metin, kamu gücü ayrıcalığı veya yükümlülüğü taşıyan işlem, eylem ve sözleşmelerin idare hukukunun alanına girdiğini belirtir.

İdare üstün bir sıfatla işlem yapıyorsa, örneğin kamu gücüne dayanarak kişilerin hukuki durumunu değiştiriyorsa, bu ilişki idare hukuku kapsamına girer.

Aynı şekilde kamu gücü ayrıcalıkları içeren sözleşmeler idari sözleşme, bu tür işlem veya eylemlerden doğan sorumluluk da idari sorumluluk olarak değerlendirilir.

Buna karşılık idarenin her hareketi kendiliğinden idare hukuku işlemi sayılmaz; özel hukuk alanındaki faaliyetleri farklı rejime tabi olabilir.

Temel ilkeler, idare hukukunun değer zeminini kurar.

Kaynak metin, anayasal hükümlerden hareketle cumhuriyetçilik, üniter devlet, insan haklarına saygılı devlet, Atatürk milliyetçiliğine bağlı devlet, demokratik devlet, laik devlet, sosyal devlet, hukuk devleti, eşitlik ve kanunilik ilkelerini idare hukukuna hakim ilkeler arasında sayar.

Bu ilkeler soyut birer süs değildir; idarenin örgütlenme ve faaliyet tarzını yönlendirir.

Üniter devlet ilkesi, idari yapının merkezi bütünlüğünü; hukuk devleti ilkesi, idarenin işlem ve eylemlerinin hukukla denetlenmesini; eşitlik ilkesi, kamu hizmetinden yararlananlar arasında keyfi ayrım yapılmamasını; sosyal devlet ilkesi ise idarenin toplumsal ihtiyaçlara duyarlı olmasını destekler.

İdare hukukunun kaynakları da bu çerçevede işlev görür.

Kaynak metindeki şema, idare hukukunun dayanaklarının tek bir metinden ibaret olmadığını gösterir.

Anayasa, kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler, yargı kararları ve idarenin faaliyet alanını belirleyen diğer hukuki dayanaklar birlikte idare hukukunun uygulanmasını sağlar.

İdare, görevini yerine getirirken bu kaynakların çizdiği sınırlar içinde hareket eder.

Bu nedenle bir idari ilişki değerlendirilirken önce idarenin hangi kamu yararı amacıyla, hangi yetkiye dayanarak, hangi usulle ve hangi hukuki sonuç için işlem yaptığı incelenir.