Hâkim-Savcı İdare Hukuku Kamu Malları Konu Anlatımı

Kamu malları, idarenin mal varlığının idare hukukuna tabi olan bölümünü anlatır.

Kaynak metin kamu mallarının genel idare hukukunun konusu içinde yer aldığını ve farklı kamu idareleri ile kamu kurum ve kuruluşlarının sahip olduğu malların aynı statüye tabi olduğunu belirtir.

Bu nedenle eğitim alanında kullanılan bir taşınmaz ile sağlık alanında kullanılan bir taşınmaz, farklı hizmetlere bağlı olsa da kamu malı statüsü bakımından benzer hukuki çerçevede değerlendirilir.

İdare hukukunda kamu malı kavramı maddi malları ifade eder.

İdarenin malları için kamusal mallar, kamu tüzel kişilerinin kamusal malları veya devlete ait mallar gibi farklı ifadeler kullanılabilir; ortak nokta, bunların idare hukuku hükümlerine tabi olması ve bunlarla ilgili uyuşmazlıkların idari yargıda çözümlenmesidir.

Kamuya ait mal denildiğinde, mülkiyeti kamu tüzel kişisine ait olan taşınır ve taşınmaz varlıklar anlaşılır.

İdarenin sahip olduğu taşınır ve taşınmaz malların tamamı idarenin mal varlığını oluşturur.

Başka bir ifadeyle doğrudan veya dolaylı olarak kamunun kullanması ve yararlanması için idarenin mülkiyetinde bulunan mallar idarenin mal varlığını meydana getirir.

Ancak bu geniş mal varlığının tamamı aynı hukuki statüde değildir.

Kamuya ait mallar kendi içinde özel mallar ve kamusal mallar olarak ayrılır.

İdarenin özel malları üzerinde kamunun ortak yararlanması söz konusu değildir; idare bu mallar üzerindeki tasarruflarını özel hukuk hükümlerine göre kullanır.

Bu yüzden kamu malı denildiğinde, idarenin özel malları değil, kamu hukukuna tabi kamusal mallar anlaşılmalıdır.

Bir malın kamu malı sayılması için iki şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir.

Birinci şart kamu mülkiyetidir.

Söz konusu mal bir kamu tüzel kişisinin, yani idarenin mülkiyetinde bulunmalıdır.

Özel kişilerin mülkiyetindeki bir mal, kamunun ortak kullanımına açılmış olsa bile bu nedenle kamu malına dönüşmez.

İkinci şart kamu yararına tahsistir.

Kamu tüzel kişisinin mülkiyetindeki malın kamu malı sayılabilmesi için kamu yararına ayrılması gerekir.

Bu tahsis iki şekilde ortaya çıkabilir: mal doğrudan halkın kullanımına sunulabilir veya bazı düzenlemelerle kamu hizmetine tahsis edilmiş olabilir.

Yollar, meydanlar, camiler, deniz kıyıları, nehirler, parklar, mezarlıklar ve pazar yerleri doğrudan halkın kullanımına sunulan mallara örnek verilir.

Askeri üsler, kışlalar, bakanlık binaları, okul binaları, karakollar, emniyet müdürlükleri, cezaevleri, havaalanları, tren garları ve metro istasyonları ise kamu hizmetine tahsis edilmiş mallar arasındadır.

Bu ikinci grupta halkın kullanımı çoğu zaman doğrudan değil, kamu hizmetinin yürütülmesi üzerinden dolaylıdır.

Kamu malları farklı ölçütlere göre sınıflandırılır.

Tahsis edildikleri amaçlara göre sahipsiz mallar, orta malları ve hizmet malları ayrımı yapılır.

Sahipsiz mallar, üzerinde mülkiyet kurulmaya elverişli olmakla birlikte şimdiye kadar özel mülkiyet kurulmamış mallardır ve devletindir.

Özel mülkiyette bulunmayan kayalar, dağlar, tepeler, nehirler, deniz kıyıları, sular ve ormanlar bu gruba örnek gösterilir.

Orta malları halkın doğrudan doğruya yararlanmasına tahsis edilmiş mallardır.

Yollar, köprüler, meydanlar, pazar ve panayır yerleri, meralar, harman yerleri, mezarlıklar, parklar ve çocuk bahçeleri orta mallarıdır.

Hizmet malları ise kamu tüzel kişilerinin mülkiyetinde bulunan ve bir kamu hizmetine tahsis edilmiş mallardır; kamunun dolaylı kullanımına ayrılmıştır.

Stadyum, hastane, üniversite, adliye, belediye, müze, kütüphane, cezaevi, tren istasyonu binaları, limanlar, askeri tesisler, demir yolları ve cami gibi mallar hizmet malı niteliği taşıyabilir.

Maddi içeriklerine göre kamu malları kara, deniz, su ve hava kamu malları olarak ayrılır.

Kara kamu malları, ülkedeki özel mülkiyete tabi olmayan kara parçaları ve bunlara bağlı unsurları kapsar.

Yer altı ve yer üstü kaynakları bu kategoriye dahildir.

Yerleşim yerleri arasındaki karayolları, yerleşim içindeki yollar, bulvarlar, caddeler, sokaklar, köprüler, kanallar, trafik ışıkları, trafik levhaları, aydınlatma direkleri, yol kenarındaki ağaçlar ve demir yolları kara kamu mallarına örnek verilir.

Deniz kamu malları körfez, koy, kıyılar, liman ve fener gibi deniz alanıyla bağlantılı mallardır.

Su kamu malları, denizler dışındaki göl, nehir, dere, çay ve her türlü yer altı ile yer üstü su kaynaklarını kapsar.

Hava kamu malları ise devletin ülkesi üzerindeki atmosfer parçasından oluşur.

Özel kişiler arazilerinin üzerindeki hava parçasının belirli bir miktarı üzerinde tasarruf hakkına sahip olabilir; bunun üstündeki bölüm kamu malı kabul edilir.

Oluşum tarzına göre kamu malları doğal ve yapay mallar olarak ikiye ayrılır.

Doğal kamu malları insan eliyle değil, tabiat olayları sonucu meydana gelmiştir; denizler, göller ve akarsular bu gruptadır.

Yapay kamu malları ise insan müdahalesiyle oluşturulur.

Yollar, binalar, pazar yerleri, otoparklar, okul, hastane, valilik ve adliye yapay kamu mallarına örnektir.

Bu ayrım, malın kamu malı niteliğini değiştirmez; yalnızca malın meydana geliş biçimini açıklar.

Doğal mallarda idarenin rolü daha çok koruma ve tahsis düzenini kurmakken, yapay mallarda idarenin yapım ve hizmete ayırma faaliyeti daha belirgindir.

Taşınır olup olmamalarına göre yapılan ayrım da kamu mallarının fiziksel niteliğine dayanır.

Taşınır kamu malları bir yerden başka bir yere taşınabilen mallardır.

Askeri araç ve gereçler, silahlar, müzelerdeki sanat eserleri, arşivlerdeki tarihi belgeler, kütüphanelerdeki kitaplar ve hayvanat bahçesindeki hayvanlar taşınır kamu mallarına örnek gösterilir.

Taşınmaz kamu malları ise bir yerden başka bir yere nakledilemeyen mallardır; göller, nehirler, binalar ve yollar bu kapsamdadır.

Taşınır-taşınmaz ayrımı, malın kullanılma biçimi ve korunması bakımından pratik sonuçlar doğurur; fakat her iki grupta da kamu mülkiyeti ve kamu yararına tahsis şartlarının bulunması gerekir.

Kamu mallarının özel mallardan ayrılması, idarenin hangi hukuk rejimi içinde hareket ettiğini belirlemek için önemlidir.

İdare özel malı üzerinde özel hukuk hükümlerine göre tasarrufta bulunabilirken, kamu mallarında idare hukuku rejimi ve kamu yararı düşüncesi öne çıkar.