Hâkim-Savcı İdare Hukuku Kamu Kurumu Niteliğindeki Meslek Kuruluşları Konu Anlatımı

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, idari teşkilat içinde hizmet yönünden yerinden yönetimin özel bir görünümünü oluşturur.

Kaynak metin bu kuruluşları, belli mesleklerin icrası veya belli meslek unvanlarını almış kişilerin unvanları gereğince profesyonel olarak mesleklerini icra edebilmeleri için zorunlu katıldıkları ve bağlı bulundukları kuruluşlar olarak tanımlar.

Bu tanım, iki önemli noktayı birlikte gösterir.

Birincisi, kuruluş belirli bir meslek alanına ilişkindir; yani bir ilin, beldenin veya köyün mahalli ortak ihtiyacından ziyade mesleki faaliyet düzeniyle bağlantılıdır.

İkincisi, bu kuruluşlara bağlılık sıradan bir gönüllü üyelik mantığıyla değil, mesleğin icrası ve unvanın kullanılmasıyla ilişkili bir kamu hukuku düzeni içinde anlaşılır.

Bu kuruluşları doğru kavramak için önce yerinden yönetim sistemi içindeki yerini görmek gerekir.

Yerinden yönetim teşkilatı yerel yönetimler ve hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları olarak ayrılır.

Yerel yönetimler il, belediye veya köy halkının ortak ihtiyaçlarıyla ilgilenirken, hizmet yerinden yönetimi belirli bir kamu hizmetinin veya uzmanlık alanının ayrı kamu tüzel kişiliği içinde örgütlenmesine dayanır.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları da belirli meslek alanları bakımından bu ikinci hatta yer alır.

Onları belediye veya il özel idaresinden ayıran şey, hizmetin coğrafi bir topluluğa değil, mesleki bir alana bağlanmasıdır.

Kaynak metnin verdiği örnekler bu alan bağlantısını açıkça gösterir.

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ticaret ve borsa çevresindeki mesleki örgütlenmeyle; Türkiye Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler ve Yeminli Mali Müşavirler Odaları Birliği muhasebe ve mali müşavirlik alanıyla; Türkiye Barolar Birliği avukatlık mesleğiyle; Türk Eczacılar Birliği eczacılık alanıyla; Türk Tabipler Birliği hekimlik mesleğiyle; Türk Noterler Birliği noterlik mesleğiyle ilişkilidir.

Bu örneklerin ortak noktası, meslek mensuplarının belirli bir unvanla kamusal önem taşıyan hizmet veya faaliyet alanında çalışmalarıdır.

Dolayısıyla kuruluşun işlevi yalnızca meslek mensuplarını bir araya getirmek değil, mesleğin kamusal düzen içindeki yerini kurumsallaştırmaktır.

Kamu kurumu niteliği, bu kuruluşları özel hukuk alanındaki derneklerden veya mesleki dayanışma gruplarından ayırır.

Bir dernek, özel kişilerin serbest iradesiyle kurulan ve üyelerinin ortak amaçlarını özel hukuk çerçevesinde izleyen bir örgüt olabilir.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında ise kuruluşun varlığı, meslek icrasının düzenli yürütülmesi ve kamu hukuku alanındaki kurumsal ihtiyaçla bağlantılıdır.

Kaynak metin bu kuruluşları kamu kurumu başlığı altında değil, hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları bağlamında ayrıca ele alır.

Bu yerleştirme, onların idarenin örgütsel bütünlüğü içinde anlaşılması gerektiğini gösterir.

Bu kuruluşların mesleki faaliyete bağlanması, kişilerin unvan ve meslek icrası bakımından kamusal bir çerçeveye tabi olmasını sağlar.

Kaynak metindeki ifade, belirli meslek unvanlarını almış kişilerin unvanları gereğince profesyonel olarak mesleklerini icra edebilmeleri için bu kuruluşlara katıldığını belirtir.

Burada zorunluluk vurgusu önemlidir.

Bir kişi mesleki unvanını kullanarak profesyonel faaliyet yürütürken, yalnızca bireysel tercihleriyle hareket eden özel kişi gibi değil, mesleğin kurumsal düzenine dahil olan kişi olarak görülür.

Bu yüzden meslek kuruluşu, meslek mensubu ile kamu idaresi arasındaki bağlantıyı kuran ara kamusal yapı niteliği taşır.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarını, klasik kamu kurumlarıyla da karıştırmamak gerekir.

Kaynak metin kamu kurumlarına üniversiteler, TRT, TÜBİTAK, TCDD, SGK, Orman Genel Müdürlüğü, Karayolları Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünü örnek verir.

Bu yapılar belirli kamu hizmetlerini yürüten kurumlar olarak görünür.

Meslek kuruluşlarında ise faaliyet, doğrudan bir kamu hizmeti tesisini işletmekten çok, meslek alanını ve meslek mensuplarının bağlılığını kurumsallaştırmakla ilgilidir.

Buna rağmen her iki grup da hizmet yönünden yerinden yönetim çerçevesinde değerlendirilir; çünkü her ikisi de merkezi idarenin dışındaki kamu tüzel kişiliği fikriyle bağlantılıdır.

Bu kuruluşların yerinden yönetim içinde ele alınması, idarenin her hizmeti aynı örgüt tipiyle yürütmediğini de gösterir.

Bazı hizmetlerde coğrafi yakınlık belirleyicidir; belediye veya köy idaresi bu nedenle öne çıkar.

Bazı alanlarda ise mesleki uzmanlık, meslek mensuplarının ortak kurumsal bağlılığı ve belirli unvanların düzenli kullanılması önem kazanır.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ikinci ihtiyaca cevap verir.

Böylece idare hukuku, yalnızca merkezi emir zincirini değil, meslek alanlarının kamu düzeni içindeki örgütlenmesini de kapsar.

İdarenin bütünlüğü ilkesi, bu kuruluşların anlamını tamamlar.

Yerinden yönetim, devlet tüzel kişiliğinden ayrılığı ve belirli ölçüde özerkliği ifade eder; fakat idareyi parçalanmış, birbirinden tamamen kopuk yapılar toplamına dönüştürmez.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları da mesleki alanlarında kamu hukuku bağlantısı kurarken idari teşkilatın genel yapısı içinde yer alır.