Hâkim-Savcı İdare Hukuku Maksat Konu Anlatımı

İdari işlem, idari makamların hukuki sonuç doğurmaya yönelik ve kamu gücü ayrıcalıklarına dayanan irade açıklamasıdır.

Bu tanımda iki nokta birlikte bulunur: idare bir irade açıklar ve bu irade hukuk düzeninde sonuç doğurur.

Bir okul idaresinin disiplin cezası vermesi örneğinde karar irade açıklamasını, öğrencinin okuldan uzaklaştırılması ise hukuki sonucu gösterir.

Maksat unsuru bu yapıda işlemin arkasındaki amaçla ilgilidir.

İşlem yapılırken kim yetkiliydi, hangi biçim kullanıldı, hangi hazırlık yolları izlendi, hangi olgulara dayanıldı ve hangi hukuki sonuç doğdu soruları tek başına yeterli değildir; idarenin bu işlemi neden yaptığı da hukuka uygunluk denetiminin parçasıdır.

Kaynak, idari işlemlerin yetki, şekil, usul, sebep, konu ve amaç olmak üzere altı öğeden oluştuğunu belirtir.

Aynı anlatım, İdari Yargılama Usulü Kanunu'ndaki iptal davası düzeniyle de bağ kurar: idari işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka aykırılık iddiasıyla iptal davası açılabilir.

Burada kaynak usulü ayrı bir iptal nedeni olarak saymadığını da açıklar.

Amaç ve maksat sözcükleri bu çerçevede aynı denetim alanını gösterir; idari iradenin yöneldiği nihai hedef hukuka uygun olmalıdır.

Maksat unsurunu anlamak için idarenin genel niteliğinden başlamak gerekir.

Kaynak, idarenin amacını ve varlık sebebini kamu yararı olarak verir.

İdare, kamu yararını gerçekleştirmek için üstün kamu gücüyle donatılmıştır; özel kişiler karşısında üstün ve ayrıcalıklı olması da bu kamu gücünden kaynaklanır.

Fakat aynı kaynak idarenin kuruluşunun ve çalışmasının kanunlarla düzenlendiğini, yetki ve görevlerinin önceden belirlenmiş kurallar içinde yürütüldüğünü, kamu idaresi alanında kanuna bağlılık ilkesinin geçerli olduğunu ve idarenin kanunun izin vermediği bir çözüme başvuramayacağını belirtir.

Bu genel çerçeve maksat unsurunun sınırını kurar.

İdari işlemde kullanılan kamu gücü, idarenin serbest kişisel tercihi için değil, kamu yararını sağlamak için vardır.

Bu yüzden maksat, işlemin kamu yararı amacına bağlanıp bağlanmadığını denetleyen unsurdur.

İdari işlemin unsurları birbirinden kopuk değildir.

Yetki unsuru işlemin yapıcısıyla ilgilidir; işlem kim tarafından yapılmıştır sorusunu cevaplar.

Şekil unsuru işlemin kanunun öngördüğü biçimde yapılıp yapılmadığını, usul unsuru hazırlanırken hangi yolların izlendiğini gösterir.

Sebep unsuru işlemden önceki fiili ve hukuki olgulara ilişkindir; işlem neden yapılmıştır sorusuna kaynaklık eder.

Konu unsuru işlemin kendisi ve içeriğidir; idari işlemin doğurduğu hukuki sonucu açıklar.

Amaç, yani maksat unsuru ise işlemi yapan kişinin niyetleriyle, işlemin neden ve niçin yapıldığıyla ilgilidir.

Bu ayrım önemlidir; çünkü bir işlemin konusu doğurduğu hukuki sonuçtur, sebebi önceki olgudur, maksat ise bütün bu mekanizmanın yöneldiği hedeftir.

Aynı işlem, görünürde bir sebebe dayanıp belirli bir hukuki sonuç doğururken, amaç yönünden ayrıca incelenebilir.

İdari işlemin hukuka uygun sayılabilmesi için unsurlarında sakatlık bulunmaması gerekir.

Kaynak bu noktada unsurlardaki sakatlığın işlemin hukuka aykırı olması anlamına geldiğini söyler.

Hukuka aykırı idari işlem karşısında idare, kendi fark ettiği aykırılığı geri alma, ilga veya değiştirme yollarıyla giderebilir.

İdare bunu yapmazsa idari yargı devreye girer.

İptal davasında mahkemeden beklenen sonuç, hukuka aykırı bulunan idari işlemin geriye etkili biçimde hukuk düzeninden çıkarılmasıdır.

Maksat yönünden hukuka aykırılık da İYUK'ta iptal davası sebepleri arasında sayıldığı için, bu unsur yalnızca teorik bir başlık değildir; idari işlemin yargısal denetiminde açıkça dikkate alınan bir iptal zeminidir.

Kaynağın iptal ve yokluğu idari işlemin hukuka aykırılığının iki yaptırımı olarak vermesi de bu sonucu tamamlar.

İptal, hukuka aykırı işlemin geçersizliğinin mahkeme tarafından tespit ve ilan edilmesidir; yokluk ise var olduğu sanılan idari işlemin maddi varlığının bulunmamasıdır.

Maksat bakımından sorun, bu yaptırım düzeninde iptal davası içinde ele alınan hukuka aykırılık nedenleri arasında yer alır.

Maksat unsurunun diğer unsurlarla ilişkisi, idari yargının denetim sınırıyla birlikte düşünülmelidir.

Kaynak, idari yargı yetkisinin idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimiyle sınırlı olduğunu belirtir.

İdari mahkemeler yerindelik denetimi yapamaz; yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak, idari eylem ve işlem niteliğinde veya idarenin takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar veremez.

Bu nedenle maksat denetimi, mahkemenin idarenin yerine geçip hangi işlemin daha uygun olacağını seçmesi değildir.

Denetim, işlemin hukuka uygunluk bütünlüğü içinde amaç unsurunun sakat olup olmadığını değerlendirmektir.

İşlem kamu gücü kullanılarak yapılmıştır; bu kamu gücünün amacı kamu yararı olmalıdır.

Maksat, idari işlemin yürürlüğe girmesi ve sona ermesi kurallarından ayrı bir unsur olmakla birlikte, bu kurallarla aynı hukuka uygunluk bütününün parçasıdır.

Kaynak düzenleyici işlemlerin yayımlanarak, bireysel işlemlerin ise ilgililere tebliğ edilerek yürürlüğe girdiğini belirtir.

Bir işlem yürürlüğe girdikten sonra hukuki sonuç doğurur; hukuka uygunluk karinesinden yararlanır ve dava açılması kural olarak uygulanmasını durdurmaz.

Bu durum maksat unsurunu daha önemli kılar, çünkü idari işlem amaç yönünden sakat olsa bile mahkeme kararıyla iptal edilinceye veya idare tarafından kaldırılıncaya kadar hukuk düzeninde etkili olabilir.

İdarenin kendi iradesiyle ilga veya geri alma yoluna başvurabilmesi, yargının ise iptal yoluyla hukuka aykırılığı giderebilmesi, maksat sakatlığının sonuçsuz kalmadığını gösterir.

Sonuç olarak maksat, idari işlemin en soyut fakat temel öğelerinden biridir.