Hâkim-Savcı İdare Hukuku Şekil Konu Anlatımı

Şekil unsurunun anlamı, idari işlemin hukuk düzeninde nasıl görünür hale geldiğini açıklamasında ortaya çıkar.

İdari işlem, idari makamların hukuki sonuç doğurmaya yönelik ve kamu gücü ayrıcalıklarına dayanan irade açıklamasıdır.

Bu tanımda iki nokta birlikte bulunur: idarenin bir irade açıklaması yapması ve bu açıklamanın hukuki sonuç doğurması.

Fakat irade açıklamasının varlığı tek başına yeterli değildir.

İdare, bir işlemi hukuka uygun biçimde kurmak istiyorsa, bu iradeyi kanunun öngördüğü biçimde ortaya koymalıdır.

İşte şekil unsuru tam burada devreye girer; işlemin nasıl yapıldığını, iradenin hangi hukuki biçim içinde dış dünyaya yansıdığını gösterir.

İdari işlemin unsurlarıyla bağlantısı bakımından şekil, tek başına duran teknik bir ayrıntı değildir.

İdari işlemler yetki, şekil, usul, sebep, konu ve amaç unsurları üzerinden incelenir.

Yetki işlemi kimin yaptığını; şekil işlemin hangi biçimde yapıldığını; usul işlemin hazırlanmasında izlenen yolları; sebep işlemden önceki fiili ve hukuki olguları; konu işlemin içeriğini ve doğurduğu hukuki sonucu; amaç ise işlemi yapan kişinin yöneldiği kamu yararı bakımından niyetini ifade eder.

Bu unsurların birlikte düşünülmesi gerekir, çünkü idari işlemin geçerli ve hukuka uygun olabilmesi için unsurlarında sakatlık bulunmamalıdır.

Şekil unsuru bu bütün içinde, idari iradenin belirli bir görünüşe bürünmesini sağlar.

Şekil ile usul arasındaki ayrım özellikle dikkat ister.

Kaynak metinde şekil, işlemin kanunun öngördüğü biçimde yapılması olarak açıklanır ve işlemin nasıl yapıldığına ilişkindir.

Usul ise işlemin hazırlanmasında izlenen yollara ilişkindir.

Bu ayrım şu şekilde kavranabilir: idarenin sonunda ortaya koyduğu kararın dış biçimi şekil alanına girerken, o kararın hazırlanması sırasında izlenen aşamalar usul alanına girer.

İkisi birbirine yakın olduğu için karıştırılabilir; ancak idari işlem denetiminde hangi noktanın tartışıldığı bu ayrımı belirler.

İşlemin kanunun aradığı biçime uygun açıklanıp açıklanmadığı şekil sorunudur; işlemin hazırlanma sürecinde izlenmesi gereken yolların takip edilip edilmediği ise usul sorunudur.

Şekil unsurunun hukuka uygunluk denetimindeki yeri, iptal davasıyla daha somut hale gelir.

İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun kaynakta aktarılan düzenlemesine göre iptal davaları, idari işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırılık bulunduğu iddiasıyla açılabilir.

Bu ifade, şeklin sadece biçimsel bir süs olmadığını gösterir.

Kanunun öngördüğü biçime uyulmaması, idari işlemin hukuka aykırılığına yol açabilen bir sakatlık sebebidir.

İptal davasının amacı da hukuka aykırı işlemin idare mahkemesi tarafından geçmişe etkili olarak bütün hüküm ve sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasıdır.

Dolayısıyla şekil eksikliği, işlemin hukuki kaderini etkileyebilecek nitelikte bir unsur sakatlığıdır.

Bu noktada idari işlemin özellikleriyle şekil arasında bağ kurmak gerekir.

İdari işlemler, kural olarak idarenin tek yanlı irade açıklamasıyla oluşur.

İdare, ilgilinin rızasına bağlı olmadan bir karar alabilir ve bu karar hukuk düzeninde sonuç doğurabilir.

Ayrıca idari işlemler icrailik özelliği taşır; idarenin açıkladığı irade, ilgili kişinin kabulüne gerek olmadan hukuki sonuç yaratır.

Bu güçlü etki, işlemin hangi biçimde ortaya konulduğunu daha önemli hale getirir.

Çünkü idare, kamu gücüne dayanarak tek yanlı ve icrai sonuç doğuruyorsa, bu iradenin hukuken tanınabilir bir biçimde kurulması gerekir.

Şekil unsuru, idari işlemin keyfi bir davranıştan ayrılmasına ve yargısal denetime elverişli hale gelmesine hizmet eder.

Şeklin yürürlüğe girme ile ilişkisi de idari işlemin muhatabı açısından önemlidir.

İdari işlemler yürürlüğe girdikten sonra uygulanabilir hale gelir.

Kaynakta bu yürürlüğe girme, işlemin ilgililere duyurulmasıyla açıklanır.

Duyurma iki yolla gerçekleşir: düzenleyici idari işlemler yayımlanarak belirtilen tarihte yürürlüğe girer; bireysel idari işlemler ise ilgililere imza ile tebliğ edilerek yürürlüğe girer.

Bu ayrım, işlemin türü ile dışa açıklanma biçimi arasındaki ilişkiyi gösterir.

Yönetmelik gibi genel ve kişisel olmayan düzenleyici işlemlerde muhataplar ismen belirlenmediği için yayın yöntemi öne çıkar.

Memur atama, disiplin cezası veya inşaat ruhsatı gibi bireysel işlemlerde ise işlem belirli kişiye ilişkin olduğundan tebliğ yöntemi kullanılır.

Bireysel ve düzenleyici işlemler arasındaki fark, şeklin pratik anlamını daha görünür kılar.

Bireysel idari işlemler kişisel ve özel durumlara ilişkindir; ismen belirlenmiş bir veya birkaç kişiyi ilgilendirir ve kişiye tebliğ edilir.

Düzenleyici idari işlemler ise genel ve kişisel olmayan kurallar koyar; konuyla ilgili herkesi ilgilendirir ve yayımlanır.

Bu nedenle aynı idari irade mantığı içinde iki farklı duyurma biçimi vardır.

İdare, bireysel işlemde muhatabın işlemden haberdar edilmesini tebliğle sağlar; düzenleyici işlemde ise kuralın genel çevreye duyurulması yayınla gerçekleşir.

Her iki durumda da şekil, işlemin hukuki dünyada sonuç doğurabilmesi için gerekli dış görünüşü tamamlar.

Şekil sakatlığının sonucu, idari işlemlerin hukuka aykırılığının yaptırımları bağlamında anlaşılır.

Bir idari işlemin unsurlarında sakatlık bulunması, o işlemin hukuka aykırı olması demektir.

Hukuk devleti ilkesinde idarenin hukuka aykırı işlem yapmaması gerekir.

İdare kendi yaptığı işlemin hukuka aykırı olduğunu fark ederse, işlemi geri alma veya ilga yoluyla ortadan kaldırmalı ya da değiştirme yoluyla hukuka aykırılığı gidermelidir.

İdare bunu kendiliğinden yapmazsa, yargı organlarının hukuka aykırılığa karşı yaptırım uygulaması gündeme gelir.

Kaynakta idare hukukunda başlıca iki yaptırım olarak iptal ve yokluk gösterilir.

İptal, hukuka aykırı işlemin geçersizliğinin mahkeme tarafından tespit ve ilan edilmesidir; yokluk ise var olduğu sanılan işlemin maddi varlığının açıkça bulunmaması durumudur.

Şekil unsurunu somutlaştırmak için idari işlemin kurulması, duyurulması ve denetlenmesi çizgisini birlikte düşünmek gerekir.

İdare önce kamu gücüne dayanan bir irade açıklar; bu açıklama hukuki sonuç doğuracaksa idari işlem niteliği kazanır.

İşlemin hukuka uygun sayılabilmesi için yetkili makam tarafından, kanunun aradığı biçimde, gerekli hazırlık yolları izlenerek, uygun sebebe dayanarak, hukuken mümkün bir konu üzerinde ve kamu yararı amacına yönelmiş şekilde yapılması gerekir.

Bu zincirde şekil, işlemin dışa vurulan biçimini temsil eder.