Hâkim-Savcı İdare Hukuku Kamulaştırma ve Devletleştirme Konu Anlatımı

Kamulaştırma, idarenin kamu yararını gerçekleştirmek için özel mülkiyete konu taşınmazlara hukuki yoldan müdahale ettiği temel kurumlardan biridir.

Kaynak kanunun amaç ve kapsam maddesi, kamulaştırmayı yalnızca taşınmazın idareye geçirilmesi olarak görmez; gerçek ve özel hukuk tüzel kişilerinin mülkiyetindeki taşınmaz malların, kaynakların ve irtifak haklarının kamulaştırılmasında yapılacak işlemleri, kamulaştırma bedelinin hesaplanmasını, taşınmazın veya irtifak hakkının idare adına tescilini, kullanılmayan taşınmazın geri alınmasını, idareler arasında taşınmaz devrini ve bunlardan doğan uyuşmazlıkların çözüm yöntemlerini birlikte düzenler.

Bu kapsam, kamulaştırmanın hem idareye yetki veren hem de malik bakımından bedel, dava ve geri alma güvenceleri kuran çift yönlü bir müessese olduğunu gösterir.

Kamulaştırmanın ilk şartı kamu yararıdır.

Kanun, kamu yararının gerektirdiği hallerde kamulaştırmadan söz eder.

İdareler kanunlarla ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetleri veya teşebbüsleri için gerekli taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını kamulaştırabilir.

Bu ifade kamulaştırmanın idarenin herhangi bir mal edinme isteği olmadığını, yürütülmesi gereken kamu hizmeti veya teşebbüsle bağlantılı olması gerektiğini gösterir.

Ayrıca yeterli ödenek temin edilmeden kamulaştırma işlemlerine başlanılamaması, sürecin mali hazırlık olmadan başlatılmasını engelleyen önemli bir sınırlamadır.

Kamulaştırmada her zaman mülkiyetin tümüyle alınması gerekmez.

Kanun, amacın gerçekleşmesi için yeterli olduğu takdirde taşınmazın belirli kesimi, yüksekliği, derinliği veya kaynak üzerinde kamulaştırma yoluyla irtifak hakkı kurulabileceğini belirtir.

Bu düzenleme, idarenin ihtiyacı ile malikin mülkiyet hakkı arasındaki ölçüyü göstermesi bakımından önemlidir.

Eğer kamu hizmeti için yalnızca sınırlı bir hak yeterliyse, bütün taşınmazın mülkiyetini almak yerine irtifak kurulabilir.

Buna karşılık mülkiyet hakkının kullanımının engellenmediği bazı üstten veya alttan geçen ulaşım ve benzeri hatlarda kamulaştırma yapılmayacağı da düzenlenmiştir.

Kamu yararı kararını verecek merciler, kamulaştırmanın yararına yapıldığı idare veya kişi türüne göre farklılaşır.

Köy yararına kamulaştırmada köy ihtiyar kurulu, belediye yararına kamulaştırmada belediye encümeni, il özel idaresi yararına kamulaştırmada il daimi encümeni, devlet yararına kamulaştırmada il idare kurulu, bazı çoklu kamu tüzel kişileri veya devlet yararı hallerinde Cumhurbaşkanı gibi merciler görevli olabilir.

Kamu kurumları yararına kamulaştırmada yönetim kurulu veya idare meclisi, gerçek kişiler veya özel hukuk tüzel kişileri yararına kamulaştırmada ise ilgili başvuru üzerine denetim makamları devreye girer.

Bazı kararlar ayrıca onayla tamamlanır; Cumhurbaşkanı veya bakanlıklar tarafından verilen kamu yararı kararlarının ayrıca onaylanması gerekmez.

İdarenin kamulaştırmadan önce yapacağı hazırlık işlemleri de ayrıntılıdır.

İdare, kamulaştırılacak taşınmazın sınırını, yüzölçümünü ve cinsini gösteren planı yapar veya yaptırır; malikleri, tapu kaydı yoksa zilyetleri ve adreslerini tapu, vergi, nüfus kayıtları veya başka araştırmalarla tespit eder.

Kamulaştırma kararı verildikten sonra tapu siciline şerh verilmesi istenir.

Bu şerh, malik değişikliğinde tapu idaresinin kamulaştırmayı yapan idareye bildirim yapmasını sağlar.

Ancak idare belirli süre içinde bedel tespiti ve tescil isteğine ilişkin mahkeme belgesini sunmazsa şerh sicilden silinir.

Böylece şerh, idareye sınırsız ve süresiz bir bekletme imkânı vermez.

Tapuda kayıtlı taşınmazlarda satın alma usulünün öncelikle uygulanması esastır.

İdare kamulaştırma kararından sonra kıymet takdir komisyonu kurar ve taşınmazın tahmini bedelini belirler.

Ayrıca uzlaşma komisyonu pazarlıkla satın alma veya trampa işlemlerini yürütür.

Malik, resmi yazının tebliğinden sonra süresi içinde anlaşarak satış veya trampa için başvurursa görüşmeler yapılır.

Anlaşma sağlanırsa tutanak düzenlenir; bu tutanak malikin ferağ beyanı ve tapuda idare adına tescilin hukuki sebebi sayılır.

Kanun, bu yolla satın alınan veya trampa edilen taşınmazın kamulaştırma yoluyla alınmış sayılacağını ve bu kamulaştırmaya veya bedeline karşı itiraz davası açılamayacağını belirtir.

Anlaşma olmazsa mahkeme süreci başlar.

Mahkeme aşamasında idare, topladığı belgeler ve bedel tespit bilgileriyle taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesine başvurur.

Mahkemeden kamulaştırma bedelinin tespiti ve bu bedelin ödenmesi karşılığında taşınmazın idare adına tescili istenir.

Mahkeme duruşma gününü belirler, malike tebligat veya ilan yapar ve tebligatta taşınmazın bilgilerini, idarenin adını, dava haklarını, bedelin yatırılacağı bankayı ve savunma delillerinin bildirilmesi gereğini gösterir.

Taraflar bedelde anlaşırsa hâkim bu bedeli kamulaştırma bedeli kabul eder.

Anlaşma olmazsa bilirkişilerle keşif yapılır, rapor alınır ve bedel tespit edilir.

Bedelin yatırılması üzerine mahkeme tescile ve bedelin hak sahibine ödenmesine karar verir.

Mülkiyetin idareye geçmesi de mahkemece verilen tescil kararıyla olur.

Malikin dava hakkı kamulaştırmanın güvencelerinden biridir.

Kanun, malikin mahkemece yapılan tebligattan veya tebligat yerine geçen ilan tarihinden itibaren otuz gün içinde kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal, maddi hatalara karşı adli yargıda düzeltim davası açabileceğini düzenler.

İdari yargıda açılan davalar öncelikle görülür.

Bu ayrım önemlidir: kamulaştırma işleminin kamu hukuku yönü idari yargıda, maddi hata ve bedel tespiti gibi adli yargı alanına giren yönler asliye hukuk mahkemesinde ele alınır.

Böylece kamulaştırma hem idari işlem hem mülkiyet aktarımı ve bedel ilişkisi olarak iki farklı denetim düzeyine bağlanır.

Kanun, kamulaştırmadan vazgeçme ve geri alma kurumlarını da düzenler.

İdare kamulaştırmanın her safhasında yetkili merci kararıyla kısmen veya tamamen vazgeçebilir.

Kamulaştırma kesinleştikten sonra taşınmazın kamulaştırma amacına veya başka bir kamu yararına tahsisine gerek kalmazsa durum mal sahibine veya mirasçılarına duyurulur; belirlenen koşullarla taşınmaz geri alınabilir.