Hâkim-Savcı İdare Hukuku Kamu Görevlileri (Memurlar) Konu Anlatımı

Devlet memurluğu, kamu hizmetinin sıradan bir iş sözleşmesiyle görülmesinden farklı olarak kanunla kurulmuş bir statüdür.

Devlet Memurları Kanunu önce kapsamı belirler, sonra bu statünün hangi ilkelere ve hangi hizmet düzenine bağlandığını gösterir.

Kanunun uygulanmasında memur, Devlet ve diğer kamu tüzel kişileri tarafından genel idare esaslarına göre yürütülen asli ve sürekli kamu hizmetlerini yerine getirmekle görevlendirilen kişidir.

Bu tanımda üç unsur birlikte düşünülür: hizmet kamu tüzel kişiliği alanındadır, genel idare esaslarına göre yürütülür, asli ve süreklidir.

Bu nedenle memurluk yalnızca “kamuda çalışan kişi” anlamına gelmez; işçi, sözleşmeli personel veya özel kanun statüsündeki personel ile aynı hukuki zeminde değildir.

Kanun, kamu hizmetlerinin memurlar, sözleşmeli personel, işçiler ve ilgili geçiş hükümleriyle sınırlı istihdam biçimleri eliyle gördürüleceğini kabul ederek kurumların bu çerçeve dışında personel çalıştırmasını yasaklar.

Memurluk sisteminin temelini sınıflandırma, kariyer ve liyakat oluşturur.

Sınıflandırma, kamu hizmeti görevlerinin ve bu görevlerde çalışan memurların hizmetin gerektirdiği niteliklere ve mesleklere göre ayrılmasıdır.

Kariyer ilkesi, memurun yaptığı hizmet için gerekli bilgi ve yetişme şartlarına uygun biçimde sınıfı içinde yükselebilmesini ifade eder.

Liyakat ise hem kamu hizmetine girişte hem sınıf içinde ilerleme ve yükselmede hem de görevin sona erdirilmesinde esas alınan güvence sistemidir.

Bu üç ilke birlikte okunduğunda, memurun keyfi biçimde göreve alınıp çıkarılan biri olmadığı; kadro, sınıf, derece, kademe, nitelik ve hukuki güvence ekseninde ilerleyen bir statü kişisi olduğu görülür.

Kanunun sınıf düzeni, memurun yaptığı görevin hukuki sonucunu somutlaştırır.

Genel İdare Hizmetleri Sınıfı, yönetim, icra, büro ve benzeri hizmetleri görüp diğer sınıflara girmeyen memurları kapsar.

Teknik, sağlık, eğitim, din, emniyet, mülki idare amirliği, milli istihbarat ve yardımcı hizmetler gibi sınıflar ise görevin mesleki niteliğine göre ayrılır.

Bu başlık bakımından özellikle Avukatlık Hizmetleri Sınıfı dikkat çekicidir: özel kanunlarına göre avukatlık ruhsatına sahip, baroya kayıtlı ve kurumlarını yargı mercilerinde temsil yetkisi bulunan memurlar bu sınıftadır.

Böylece bir kamu kurumunda avukatlık yapan kişinin memur statüsü, temsil yetkisi ve mesleki ruhsat şartıyla birlikte anlam kazanır.

Ayrıca memuriyete girişte öğrenim durumuna göre derece ve kademe belirlenir; avukatlık stajını açıkta yapanlara iki, memuriyette yapanlara bir kademe ilerlemesi uygulanması gibi mesleğe özgü sonuçlar da bu sistem içinde yer alır.

Memur olabilmek için genel ve özel şartlar birlikte aranır.

Genel şartlar arasında Türk vatandaşı olmak, yaş ve öğrenim şartlarını taşımak, kamu haklarından mahrum bulunmamak, belirli mahkumiyetlerden uzak olmak, askerlik yönünden engel taşımamak ve görevi devamlı yapmaya engel akıl hastalığı bulunmamak sayılır.

Özel şartlar ise hizmet görülecek sınıfın gerektirdiği eğitim kurumundan diploma alma ve kurumun özel kanun veya diğer mevzuatında aranan nitelikleri taşıma şeklinde belirir.

Kural olarak memurluğa giriş, ilan edilen şartlara başvurma, sınava girme, sınavı kazanma ve başarı sırasına göre atanma mekanizmasıyla işler.

Aday memurlukta süre bir yıldan az, iki yıldan çok olamaz; adayın temel eğitim, hazırlayıcı eğitim ve stajda başarılı olması gerekir.

Adaylık içinde belirli başarısızlık veya disiplin halleri gerçekleşirse ilişik kesilebilir ve sağlık nedenleri hariç üç yıl memurluğa alınmama sonucu doğar.

Memurun ödevleri, statünün kamu hizmeti tarafını gösterir.

Sadakat yükümlülüğü Anayasa ve kanunlara bağlı kalmayı ve kanunları milletin hizmetinde uygulamayı gerektirir; asli memurluğa atanan kişi bu bağlılığı yeminle belirtir.

Tarafsızlık, siyasi parti üyeliğini ve herhangi bir siyasi kişi, parti veya zümrenin yararını ya da zararını hedefleyen davranışları yasaklar; görev yapılırken dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ayrımı yapılamaz.

Davranış ve işbirliği yükümlülüğü, memurun resmi sıfatının gerektirdiği itibar ve güvene uygun davranmasını ve hizmet içinde birlikte çalışmasını ister.

Amir olan memur, görevlerin zamanında ve eksiksiz yapılmasından, maiyetindeki memurları yetiştirmekten ve hakkaniyet ile eşitlik içinde davranmaktan sorumludur; kanuna ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesine aykırı emir veremez, özel menfaat isteyemez, hediye kabul edemez ve borç alamaz.

Emir konusu memurluk hukukunda özel bir denge kurar.

Memur, amirinin verdiği görevleri yerine getirmekle yükümlüdür; fakat emri Anayasa, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya yönetmeliğe aykırı görürse yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir.

Amir yazılı olarak ısrar ederse memur emri yerine getirir ve sorumluluk emri verene ait olur.

Ancak konusu suç teşkil eden emir hiçbir şekilde yerine getirilemez; yerine getiren kişi sorumluluktan kurtulamaz.

Bu ayrım, idari hiyerarşinin kanunilik sınırını gösterir: hukuka aykırılık yazılı ısrarla amire yüklenebilirken suç emri hiçbir biçimde memuru korumaz.

Memurun kişisel sorumluluğu da iki yönlüdür.

Memur, görevini dikkat ve itina ile yapmak, kendisine teslim edilen Devlet malını korumak ve hizmete hazır tutmak zorundadır.

Kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizlikle idare zarara uğratılırsa zararın ilgili memur tarafından rayiç bedel üzerinden ödenmesi esastır.

Buna karşılık kişilerin kamu hukukuna tabi görevlerden doğan zararları için doğrudan personele değil, ilgili kuruma dava açmaları gerekir; kurumun sorumlu personele rücu hakkı saklıdır.

Bu düzenleme, hizmetten zarar gören kişiyi idare karşısında korurken memurun iç ilişkide sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Genel haklar, memurluğun güvence tarafını tamamlar.

Memur yürürlükteki hükümlerin kendisi hakkında aynen uygulanmasını isteyebilir.

Kanunda yazılı haller dışında memurluğuna son verilemez, aylığı ve başka hakları elinden alınamaz.

Emeklilik, çekilme, izin, müracaat, şikayet ve dava açma hakları vardır.

Görevleriyle ilgili veya görevleri sırasında işledikleri suçlarda soruşturma ve kovuşturma özel hükümlere tabidir.

Hakkındaki uydurma isnat ve iftiralara karşı da koruma öngörülmüştür.

Bu nedenle memur güvencesi, sınırsız dokunulmazlık değil, kanuna bağlı bir usul güvencesidir.

Yasaklar ise memurun tarafsız ve güvenilir kamu görevlisi olarak kalmasını amaçlar.

Kamu hizmetini aksatacak toplu çekilme, göreve gelmeme, işi yavaşlatma ve benzeri hareketler yasaktır.

Grev kararı almak, grev tertiplemek, ilan etmek, propaganda yapmak, greve katılmak veya destek olmak da yasaktır.

Ticaret ve diğer kazanç getirici faaliyet yasağı, memurun tacir veya esnaf sayılmasını gerektirecek faaliyetlerde bulunmasını, ticaret ve sanayi kuruluşlarında görev almasını ve serbest meslek faaliyeti için büro, ofis, muayenehane gibi yer açmasını engeller.

Bunun yanında yapı, kalkınma ve tüketim kooperatifleri ile bazı meslek kuruluşları ve yardım sandıklarındaki belirli üyelikler yasak dışında tutulmuştur.

Memurun eşi, ergin olmayan veya kısıtlı çocuğu yasak faaliyetlerde bulunursa bunu on beş gün içinde kurumuna bildirmesi gerekir.

Hediye isteme veya menfaat sağlama, denetimindeki teşebbüsten çıkar elde etme ve görevden ayrılmış olsa bile yetkili izin olmadan gizli bilgileri açıklama da yasaktır.

İlerleme sistemi derece ve kademe üzerinden çalışır.

Kademe, derece içinde görevin önemi veya sorumluluğu artmadan aylıktaki ilerlemedir; kural olarak memurun bulunduğu kademede en az bir yıl çalışması ve bulunduğu derecede ilerleyebileceği kademe bulunması gerekir.

Son sekiz yıl içinde disiplin cezası almayan memura aylık derecesinin yükseltilmesinde dikkate alınacak bir kademe ilerlemesi uygulanır.

Derece yükselmesinde üst dereceden kadro bulunması, derece içinde en az üç yıl ve üçüncü kademede bir yıl bulunma, ayrıca kadronun gerektirdiği nitelikleri elde etme şartları aranır.

Bazı üst dereceli kadrolara süre kaydı aranmaksızın atama yapılabilmesi ise hizmet süresi ve yükseköğrenim gibi ek koşullara bağlanmıştır.

Disiplin rejimi, ödev ve yasakların yaptırım tarafıdır.

Disiplin cezası, kamu hizmetinin gereği gibi yürütülmesi için kanunun ve ilgili düzenlemelerin emrettiği ödevleri yerine getirmeyen, zorunlu kıldığı hususlara uymayan veya yasakladığı işleri yapan memura fiilin niteliği ve ağırlığına göre verilir.

Cezalar uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve Devlet memurluğundan çıkarmadır.

Uyarma daha dikkatli davranılması gerektiğinin, kınama kusurlu davranıldığının yazılı bildirimidir.

Aylıktan kesme brüt aylıktan belirli oranda kesinti doğurur.

Kademe ilerlemesinin durdurulması, memurun bulunduğu kademede bir ila üç yıl ilerleyememesi sonucunu verir.

Devlet memurluğundan çıkarma ise bir daha Devlet memurluğuna atanmamak üzere statünün sona ermesidir.

Savunma alınmadan disiplin cezası verilememesi, itiraz yolunun ve idari yargıya başvuru imkanının bulunması, disiplinin de hukuki usule bağlı olduğunu gösterir.

Görevden uzaklaştırma disiplin cezası değil, ihtiyati bir tedbirdir.

Görevi başında kalmasında sakınca görülen memur hakkında soruşturmanın herhangi bir aşamasında uygulanabilir.

Atamaya yetkili amirler, bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri, valiler ve belirli koşullarla kaymakamlar bu tedbiri alabilir.

Tedbiri izleyen on iş günü içinde soruşturmaya başlanması gerekir; keyfi veya kinle yapılan uzaklaştırma amirin hukuki, mali ve cezai sorumluluğunu doğurur.

Uzaklaştırılan ya da tutuklanan veya gözaltına alınan memura aylığının üçte ikisi ödenir ve sosyal haklardan yararlanması sürer.