Hâkim-Savcı İdare Hukuku Merkezden Yönetim Konu Anlatımı

Merkezden yönetim, idari faaliyetlerin devlet tüzel kişiliği içinde toplanmasını ve kamu hizmetlerinin tek elden belirlenip yürütülmesini anlatır.

Kaynak metin bu ilkeyi, ülke yönetiminin merkezi idare tarafından yürütülmesi ve bireylere sunulacak kamu hizmetlerinin merkezden planlanması olarak açıklar.

Burada önemli olan, kararların dağınık ve birbirinden kopuk kamu tüzel kişileri adına değil, devlet idaresi adına alınmasıdır.

Böylece kamu hizmetleri ülke çapında ortak bir planlama, hiyerarşi ve sorumluluk düzeni içinde yürütülür.

Merkezden yönetimin özü, devletin üstlendiği hizmetleri tek bir hukuki çatı altında örgütlemesi ve kamu görevlilerinin de bu hiyerarşik düzen içinde hareket etmesidir.

Merkezi idare, başkent teşkilatı ve taşra teşkilatı olarak iki ana parçaya ayrılır.

Başkent teşkilatı, devlet idaresinin üstlendiği milli kamu hizmetlerinin nasıl yürütüleceğinin planlandığı ve kararlaştırıldığı bölümdür.

Bu teşkilatta icracı birimler ve yardımcı kuruluşlar bulunur.

İcracı birimler, devlet idaresi adına yürütülebilir nitelikte karar alan makamlardır.

Kaynak metinde Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcısı ve bakanlıklar bu kapsamda ele alınır.

Yardımcı kuruluşlar ise doğrudan hizmet yürütmekten çok, icracı birimlere görüş, öneri ve değerlendirme sunarak karar alma sürecine katkı verir.

Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanlığı, merkez teşkilatının en üst konumunda yer alır.

Kaynak metin, yürütme yetkisi ve görevinin Cumhurbaşkanı tarafından anayasa ve kanunlara uygun şekilde kullanılacağını, Cumhurbaşkanının devletin başı olduğunu ve devlet organlarının düzenli çalışmasını sağlama görevini üstlendiğini belirtir.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve görevden alınır.

Bakanlıklar ise kamu hizmetlerinin konularına göre uzmanlaşmış örgütlerdir.

Devletin yürüttüğü hizmetler arasında iş bölümü yapılır; her bakanlık kendi görev alanına giren kamu hizmetini yürütmek üzere örgütlenir ve devlet tüzel kişiliğini kendi uzmanlık alanında temsil eder.

Bakanlıkların merkezi idare içindeki yeri, hiyerarşi bakımından özellikle önemlidir.

Bakan, başında bulunduğu bakanlığın en üst hiyerarşik amiridir.

Bakanlığını yönetir ve temsil eder, ilgili mevzuatı uygular ve denetler, kanunun yetki verdiği makamlara atama yapar, personeline emir ve direktif verir, bakanlığın görev alanıyla ilgili düzenleyici işlemleri hazırlar ve diğer devlet organlarıyla ilişkileri yürütür.

Bakanlıkların devlet tüzel kişiliğinden ayrı bir tüzel kişiliği bulunmadığı için, bakanlığın faaliyeti merkezden yönetim düzeni içinde devlet idaresinin faaliyeti olarak görünür.

Başkentteki yardımcı kuruluşlar, merkezi idarenin karar alma kapasitesini destekler.

Kaynak metin Danıştay, Sayıştay, Milli Güvenlik Kurulu, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Devlet Denetleme Kurulu ve benzeri yapıları örnek verir.

Bu kuruluşların ortak özelliği, aktif hizmet yürütme yerine merkezi idarenin icracı birimlerine düşünce, denetim, inceleme veya tavsiye yoluyla katkı sağlamalarıdır.

Bazıları merkezi idarenin bütününe, bazıları belirli bir bakanlığa yardımcı olur.

Böylece merkez teşkilatı yalnızca emir veren makamlardan değil, kararların hazırlanmasına katkı sunan uzmanlaşmış kurumsal yapılardan da oluşur.

Merkezden yönetimin ülke çapında uygulanabilmesi için taşra teşkilatı gerekir.

Başkentte bulunan görevlilerin kamu hizmetlerini ülkenin her yerinde bizzat yürütmesi mümkün olmadığından, merkezi idarenin başkent dışındaki uzantıları kurulur.

Taşra teşkilatı bu ihtiyaca cevap verir.

Kaynak metin, Türkiye’nin merkezi idare kuruluşu bakımından coğrafi durum, ekonomik şartlar ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre illere ve illerin de diğer kademeli bölümlere ayrıldığını aktarır.

İl ve ilçe idareleri, merkezi idarenin taşradaki temel görünümüdür.

İl idaresinin başında vali bulunur.

Vali ilde devletin ve Cumhurbaşkanının temsilcisi, aynı zamanda idari yürütme vasıtasıdır.

İlde bakanlıkların kuruluş kanunlarına göre örgütleri bulunur ve bu örgütlerin başındaki il idare şube başkanları valinin emri altındadır.

Vali, ildeki kolluk teşkilatının hiyerarşik amiri olarak emir ve talimat verebilir.

İlçe idaresinde ise kaymakam merkezî idarenin yürütme vasıtasıdır.

Kaymakam, adli ve askeri örgütler dışında ilçedeki merkezi idare örgütleri ve personeli üzerinde yönetim ve denetim konumundadır.

Bu düzen, merkezden alınan kararların taşrada aynı devlet tüzel kişiliği adına uygulanmasını sağlar.

Bucak ve bölgesel örgütler de taşra anlatımının tamamlayıcı parçalarıdır.

Kaynak metin bucakları coğrafya, ekonomi, güvenlik ve mahalli hizmetler bakımından bağlantılı kasaba ve köylerden oluşan idari birimler olarak tanıtır; fakat bunların fiilen zayıfladığını ve büyükşehir belediyesi sınırlarında kaldırıldığını belirtir.

Bölgesel örgütler ise serbest bölgeler, GAP Bölge Teşkilatı ve çeşitli genel müdürlüklerin bölge müdürlükleri gibi örneklerle açıklanır.

Bu yapılar, merkezden yönetimin ülkeye yayılma biçiminin yalnızca il ve ilçe şemasıyla sınırlı olmadığını, hizmetin niteliğine göre bölgesel örgütlenmeler de kurulabildiğini gösterir.

Merkezden yönetim, idarenin bütünlüğünü korumaya hizmet eder; fakat yalnız başına katı uygulandığında yerel ihtiyaçların hızlı karşılanmasını zorlaştırabilir.

Kaynak metnin anlattığı yetki genişliği ilkesi bu sakıncayı azaltan bir araçtır.