Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Milletlerarası Hukukun Kaynakları Konu Anlatımı

Milletlerarası hukukta kaynak kavramı, yalnızca bilginin alındığı metni değil, bir kuralın bağlayıcı hukuk kuralı olarak nasıl ortaya çıktığını anlatır.

Bu nedenle kaynaklar maddi ve şekli kaynaklar olarak ayrılır.

Maddi kaynak, kuralın içeriğini besleyen toplumsal ihtiyaç, siyasal gerçeklik ve değer yargısıdır.

Şekli kaynak ise bu içeriğin hukuk düzeninde uygulanabilir kural haline geldiği biçimdir.

Uluslararası Adalet Divanı Statüsü'nün 38. maddesi, Divanın önüne gelen uyuşmazlıkları çözerken uygulayacağı kuralları saydığı için milletlerarası hukukun şekli kaynaklarını da dolaylı biçimde gösterir.

Bu maddede andlaşmalar, örf ve adet hukuku ve hukukun genel prensipleri asli kaynaklar olarak yer alır.

Adli kararlar ve en yetkin yazarların öğretileri ise doğrudan kural koymaz; mevcut kuralın varlığını, kapsamını ve anlamını belirlemeye yardım eder.

Andlaşmalar, milletlerarası hukuk kişileri arasında uluslararası hukuk alanında sonuç doğuran irade uyuşmalarıdır.

Devletler tam yetkili hukuk kişileri olarak her konuda andlaşma yapabilirken, uluslararası örgütlerin andlaşma yetkisi kurucu düzenleriyle sınırlıdır.

Andlaşmanın sözleşme, şart, pakt, protokol veya statü gibi farklı adlar taşıması niteliğini değiştirmez.

Örf ve adet hukuku ise açık metinden çok uygulama üzerinden doğar.

Bunun iki kurucu unsuru vardır: maddi unsur olarak genel, sürekli ve yeterince tutarlı uygulama; psikolojik unsur olarak da bu davranışın hukuk gereği yapıldığı inancı.

Sadece sık tekrarlanan nezaket davranışı hukuk kuralı oluşturmaz; devletlerin bunu hukuken gerekli görmesi gerekir.

Evrensel örf ve adet kuralları, kuralın oluşumuna fiilen katılmamış devletleri de bağlayabilir; fakat oluşum aşamasından itibaren sürekli itiraz eden devletin durumu ayrıca değerlendirilir.

Hukukun genel prensipleri, andlaşma veya örf ve adet hukukunda boşluk bulunduğunda önem kazanır.

Bunlar, birçok ulusal hukuk düzeninde tanınan ve milletlerarası uyuşmazlığa aktarılmasına hukuk mantığı bakımından engel bulunmayan ortak ilkelerden oluşur.

İyi niyet, kesin hüküm, sorumluluk, tazminat, zaman aşımı veya sebepsiz zenginleşme gibi ilkeler bu düşüncenin örnekleridir.

Milletlerarası yargıç, bu ilkeleri doğrudan bir devletin iç hukuk kuralı olarak değil, milletlerarası ilişkinin niteliğine uyarlanmış hukuk prensibi olarak kullanır.

Bu yönüyle hukukun genel prensipleri yardımcı kaynak değildir; uygun durumda doğrudan uygulanabilir, fakat andlaşma ve örf-adet kurallarına aykırı biçimde kullanılamaz.

Kaynaklar arasındaki ilişki mekanik bir sıralama değildir.

UAD Statüsü'nde kaynakların sayılış sırası, her olayda mutlak hiyerarşi kurmaz.

Bir andlaşma hükmü zamanla örf ve adet hukukuna dönüşebilir; var olan bir örf ve adet kuralı da kodifiye edilerek andlaşma metnine alınabilir.

Böyle durumlarda aynı norm hem andlaşma hem örf ve adet kaynağı olarak varlığını sürdürebilir.