Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) İnsan Hakları Avrupa Sistemi (İHAS/AİHM) Konu Anlatımı

İnsan Hakları Avrupa Sistemi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin devletlere yüklediği hakları güvence altına alma borcu ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin denetleyici yargı yetkisi arasındaki ilişki üzerine kuruludur.

Sözleşmenin başlangıç kısmı, Avrupa Konseyi üyeleri arasında daha sıkı birlik oluşturma amacını, insan hakları ve temel özgürlüklerin korunup geliştirilmesini, demokratik siyasal rejimi, hukukun üstünlüğünü ve ortak özgürlük mirasını vurgular.

Aynı başlangıç, ikincillik ilkesini açıkça ifade eder: Sözleşme ve protokollerde tanımlanan hak ve özgürlükleri güvence altına alma hususunda birincil sorumluluk Yüksek Sözleşmeci Taraflara aittir.

Mahkemenin görevi, bu birincil sorumluluğun yerine getirilmesini uluslararası düzeyde denetlemektir.

Birinci madde sistemin kapsamını belirler.

Yüksek Sözleşmeci Taraflar, kendi yetki alanları içinde bulunan herkesin Sözleşmenin birinci bölümünde açıklanan hak ve özgürlüklerden yararlanmasını sağlar.

Bu ifade vatandaşlıkla sınırlı değildir; belirleyici olan kişinin taraf devletin yetki alanı içinde bulunmasıdır.

Bu nedenle Sözleşme koruması, devletin yetkisi ile güvence altına alınan hak arasındaki bağ kurularak okunur.

Hakların içeriği ikinci maddeden itibaren yaşam hakkı, işkence yasağı, kölelik ve zorla çalıştırma yasağı, özgürlük ve güvenlik hakkı, adil yargılanma hakkı, kanunsuz ceza olmaz ilkesi, özel ve aile hayatına saygı, düşünce, vicdan ve din özgürlüğü, ifade özgürlüğü, toplantı ve dernek kurma özgürlüğü, evlenme hakkı, etkili başvuru hakkı, ayrımcılık yasağı, olağanüstü hallerde yükümlülüklerin askıya alınması ve hakları kötüye kullanma yasağı gibi başlıklarda düzenlenir.

Hakların bazıları mutlak veya çekirdek güvencelere yakın biçimde görünürken, bazıları sınırlama rejimiyle birlikte düzenlenir.

Üçüncü madde işkence, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele ya da ceza yasağını kısa ve kesin bir dille kurar.

Beşinci madde özgürlükten yoksun bırakmanın ancak sayılan hallerde ve yasanın öngördüğü usule uygun olarak mümkün olacağını söyler; yakalanan kişiye nedenlerin ve suçlamanın anladığı dilde bildirilmesi, kısa sürede yargıç önüne çıkarılma, tutulmanın yasallığı için mahkemeye başvurma ve hukuka aykırı yakalama veya tutma mağduru için tazminat hakkı gibi güvenceler ekler.

Altıncı madde adil yargılanma hakkını yasayla kurulmuş bağımsız ve tarafsız mahkeme, kamuya açık yargılama, makul süre, masumiyet karinesi ve savunma haklarıyla somutlaştırır.

Sekizinci, dokuzuncu, onuncu ve on birinci maddeler hak ile meşru sınırlama arasındaki dengeyi açıkça gösterir.

Özel ve aile hayatına, konuta ve yazışmaya saygı hakkına müdahale ancak yasayla öngörülmüş ve demokratik toplumda sayılan amaçlar için gerekli ise söz konusu olabilir.

Düşünce, vicdan ve din özgürlüğünde inanç açıklama boyutu yine yasa, demokratik toplum gerekliliği ve kamu güvenliği, kamu düzeni, genel sağlık veya ahlak ya da başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması gerekçeleriyle sınırlanabilir.

İfade özgürlüğü haber ve görüş alma ile verme özgürlüğünü kapsar; fakat görev ve sorumluluklar yüklediği için belirli formalite, koşul, sınırlama veya yaptırımlara tabi tutulabilir.

Toplantı ve dernek kurma özgürlüğü de barışçıl toplantı, dernek ve sendika boyutuyla güvence altına alınır, ancak sayılan demokratik toplum gerekleriyle sınırlanabilir.

On üçüncü madde, Sözleşmede tanınmış hak ve özgürlükleri ihlal edilen herkesin, ihlal resmi hizmetin ifası sırasında hareket eden kişiler tarafından gerçekleştirilmiş olsa bile ulusal bir merci önünde etkili başvuru hakkına sahip olduğunu düzenler.

Bu hüküm, sistemin ikincil yapısıyla uyumludur; önce ulusal koruma yolunun varlığı ve işletilmesi beklenir.

On dördüncü madde, Sözleşmede tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanmanın cinsiyet, ırk, renk, dil, din, siyasal veya diğer kanaatler, ulusal ya da toplumsal köken, ulusal azınlığa aidiyet, servet, doğum veya başka bir duruma dayalı ayrımcılık gözetilmeksizin sağlanmasını ister.

On beşinci madde savaş veya ulusun varlığını tehdit eden genel tehlike halinde askıya alma imkanı tanır; fakat durumun kesinlikle gerektirdiği ölçü, uluslararası hukuktan doğan yükümlülüklere aykırı olmama ve Avrupa Konseyi Genel Sekreterine bilgi verme şartlarıyla bu imkanı sınırlar.

Mahkemenin kuruluşu on dokuzuncu maddede düzenlenir.

Yüksek Sözleşmeci Taraflara yüklenen taahhütlere uyulmasını sağlamak için Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kurulmuştur ve Mahkeme devamlı görev yapar.

Mahkeme, taraf devlet sayısına eşit sayıda yargıçtan oluşur; yargıçlar kendi adlarına katılır, bağımsızlık, tarafsızlık ve tam gün çalışma gerekleriyle bağdaşmayan görev üstlenemez.

Mahkeme önüne gelen başvuruları tek yargıç, üç yargıçlı komite, yedi yargıçlı Daire ve onyedi yargıçlı Büyük Daire düzeninde inceler.

Tek yargıç, bireysel başvurunun kabul edilemez olduğuna veya işlemden kaldırılmasına ek inceleme gerekmeksizin karar verebilir; bu karar kesindir.

Komite, bireysel başvuruyu oybirliğiyle kabul edilemez bulabilir veya yerleşik içtihada ilişkin temel sorunlarda kabul edilebilirlik ve esas hakkında birlikte karar verebilir.

Daire, tek yargıç veya komite tarafından sonuçlandırılmayan bireysel başvuruların kabul edilebilirliği ve esası hakkında karar verir; devletlerarası başvurular bakımından da kabul edilebilirlik ve esas kararını verir.

Daire önündeki dava Sözleşme ve protokollerin yorumu konusunda ciddi sorun doğuruyorsa ya da çözüm Mahkemenin önceki kararıyla çelişebilecekse, karar vermeden önce dosyayı Büyük Daireye gönderebilir.

Büyük Daire, devletlerarası başvurular ile bireysel başvurulardan kendisine gelenleri, Bakanlar Komitesinin kararların infazına ilişkin sunduğu sorunları ve danışma görüşü taleplerini inceler.

Mahkemenin yargı yetkisi, kendisine sunulan Sözleşme ve protokollerin yorumlanması ve uygulanmasına ilişkin tüm sorunları kapsar; yetkili olup olmadığı tartışılırsa buna Mahkeme karar verir.

Başvuru yolları iki ana biçimde düzenlenir.

Otuz üçüncü maddeye göre her taraf devlet, başka bir taraf devlete karşı Sözleşme ve protokol hükümlerinin ihlali iddiasıyla Mahkemeye başvurabilir.

Otuz dördüncü madde bireysel başvuruyu düzenler: Sözleşme veya protokollerde tanınan haklarının taraf devletlerden biri tarafından ihlal edilmesinden dolayı mağdur olduğunu öne süren gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş veya kişi grupları Mahkemeye başvurabilir.

Taraf devletler bu hakkın etkin kullanılmasını hiçbir surette engellememeyi taahhüt eder.

Bu nedenle bireysel başvuru, soyut hukuk denetimi değil, mağduriyet iddiası üzerinden kurulan bir Sözleşme denetimidir.

Kabul edilebilirlik koşulları otuz beşinci maddede toplanır.

Mahkemeye ancak uluslararası hukukun genel olarak kabul edilen ilkeleri uyarınca iç hukuk yolları tüketildikten sonra ve iç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren dört ay içinde başvurulabilir.