Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Kanunlar İhtilafı ve Bağlama Kuralları Konu Anlatımı

MOHUK’un kanunlar ihtilafı sistemi, özel hukuk ilişkisinde yabancılık unsuru bulunduğunda uygulanacak hukuku belirlemek için kurulur.

Kanunun kapsamı yalnızca hangi hukukun uygulanacağını göstermekle kalmaz; Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi ile yabancı kararların tanınması ve tenfizi de aynı metin içinde düzenlenir.

Kanunlar ihtilafı bakımından ilk hareket noktası, hâkimin pasif kalmamasıdır.

Hâkim, Türk kanunlar ihtilafı kurallarını kendiliğinden uygular ve bu kurallar yabancı hukuku gösteriyorsa o yabancı hukukun içeriğini de araştırır.

Tarafların yardımı istenebilir, fakat uygulanacak hukuku bulma görevi yalnız tarafların iddiasına bırakılmış değildir.

Bütün araştırmalara rağmen olaya ilişkin yabancı hukuk hükümleri tespit edilemiyorsa, çözüm Türk hukukuna döner.

Yetkili yabancı hukukun kendi kanunlar ihtilafı kurallarının başka bir hukuka yollama yapması her alanda izlenmez.

Atıf, kişinin hukuku ve aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda dikkate alınır; bu durumda atfın gösterdiği hukukun maddi hükümleri uygulanır.

Buna karşılık taraflara hukuk seçme imkanı tanınan hallerde, aksi açıkça kararlaştırılmadıkça seçilen hukukun kanunlar ihtilafı kuralları değil, maddi hukuk hükümleri uygulanır.

Böylece hukuk seçimi, yeni bir ihtilaf zinciri başlatan teknik bir gönderme olarak değil, ilişkinin esasına uygulanacak hukuk tercihi olarak işler.

Hukuku uygulanacak devletin birden çok bölgesel hukuk düzeni varsa, hangi bölge hukukunun uygulanacağı öncelikle o devlet hukukuna göre belirlenir; belirleyici hüküm yoksa uyuşmazlıkla en sıkı ilişkili bölge hukuku uygulanır.

Bağlama noktaları zaman içinde değişebileceği için MOHUK değişken ihtilaflara özel bir kural getirir.

Yetkili hukuk vatandaşlık, yerleşim yeri veya mutad mesken esasına göre tayin ediliyorsa ve kanunda aksine bir hüküm yoksa dava tarihindeki durum esas alınır.

Vatandaşlık bağlama noktasında da özel ayrımlar vardır.

Vatansızlar ve mülteciler için yerleşim yeri, yoksa mutad mesken, o da yoksa dava tarihinde bulunulan ülke hukuku uygulanır.

Birden fazla vatandaşlığı olan kişi aynı zamanda Türk vatandaşıysa Türk hukuku esas alınır; Türk vatandaşlığı yoksa daha sıkı ilişki içinde bulunduğu devlet hukuku uygulanır.

Bu kurallar, vatandaşlık bağının tek ve açık olmadığı durumlarda boşluk bırakmadan yetkili hukuku belirlemeyi amaçlar.

Genel sınırlardan biri kamu düzenidir.

Yetkili yabancı hukukun somut olaya uygulanan hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa o hüküm uygulanmaz; gerekli görülürse Türk hukuku uygulanır.

Bu, yabancı hukukun bütünüyle reddi anlamına gelmez; aykırılık, somut hükmün uygulanmasına yöneliktir.

Bir diğer sınır, Türk hukukunun doğrudan uygulanan kurallarıdır.

Yabancı hukuk yetkili olsa bile, düzenleme amacı ve uygulama alanı bakımından doğrudan uygulanan Türk kuralının kapsamına giren bir hal varsa o kural uygulanır.

Hukuki işlemlerde şekil bakımından ise işlem, yapıldığı ülke hukukunun veya işlemin esası hakkında yetkili hukukun maddi hükümlerinin öngördüğü şekle uygun yapılabilir.

Zamanaşımı da işlem ve ilişkinin esasına uygulanan hukuka bağlıdır.

Kişiler ve aile hukukunda bağlama kuralları çoğunlukla milli hukuk, müşterek milli hukuk veya mutad mesken üzerinden kurulur.

Hak ve fiil ehliyeti ilgilinin milli hukukuna tabidir; ancak milli hukukuna göre ehliyetsiz olan kişi, işlemin yapıldığı ülke hukukuna göre ehilse yaptığı hukuki işlemle bağlı olur.

Aile ve miras hukuku ile başka ülkedeki taşınmazlar üzerindeki ayni haklara ilişkin işlemler bu istisnanın dışındadır.

Vesayet, kısıtlılık, kayyımlık, gaiplik, nişanlılık, evlilik, boşanma, evlilik malları, soybağı, evlat edinme ve nafaka alanlarında kanun her ilişki türü için farklı bağlama sırası kurar.

Bu sırada kimi zaman tarafların her birinin milli hukuku, kimi zaman müşterek milli hukuk, müşterek mutad mesken veya Türk hukuku devreye girer.

Malvarlığına ilişkin konularda bağlama noktası ilişkinin türüne göre değişir.

Miras kural olarak ölenin milli hukukuna bağlıdır, fakat Türkiye’de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır.

Mirasın açılması, iktisabı ve taksimi terekenin bulunduğu ülke hukukuna tabidir; Türkiye’de bulunan mirasçısız tereke Devlete kalır.

Ayni haklarda taşınır ve taşınmaz üzerindeki mülkiyet ve diğer ayni haklar, işlem anında malın bulunduğu ülke hukukuna bağlanır.

Taşınmakta olan mallar için varma yeri hukuku, taşıma araçları için ise menşe ülke hukuku esas alınır.

Fikri mülkiyet haklarında koruma hangi ülke hukukuna göre talep ediliyorsa o hukuk uygulanır.

Sözleşmelerde temel ilke taraf iradesidir.

Sözleşmeden doğan borç ilişkileri tarafların açıkça seçtikleri hukuka tabidir; sözleşme hükümlerinden veya halin şartlarından tereddütsüz anlaşılan hukuk seçimi de geçerlidir.

Seçim sözleşmenin tamamı veya bir kısmı için yapılabilir, sonradan değiştirilebilir ve üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak üzere geriye etkili olabilir.

Hukuk seçimi yoksa sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk uygulanır.