Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Uluslararası Sorumluluk ve Uyuşmazlıkların Çözümü Konu Anlatımı

Milletlerarası sorumluluk ve uyuşmazlıkların çözümü, uluslararası toplumun merkezi yasama ve yürütme organlarının sınırlı oluşu nedeniyle özel önem taşır.

Devletler egemen ve eşit kabul edilir; bu yüzden uyuşmazlığın çözümünde kural, tek taraflı zorlamadan çok rıza, iyi niyet ve barışçı usullerdir.

Bir devlet milletlerarası hukuktan doğan yükümlülüğünü ihlal ettiğinde sorumluluk meselesi doğar.

Kaynaklarda devlet sorumluluğu doktrininin bütün ayrıntıları yer almamakla birlikte, milletlerarası hukukun temel ilkeleri açık bir çerçeve verir: devlet, iç hukukunu ileri sürerek milletlerarası yükümlülüğünden kaçınamaz; hukuka aykırı davranışın sonuçları giderim ve gerektiğinde eski hale getirme ya da tazmin düşüncesiyle ele alınır.

Bu bakış, klasik kaynak anlatımında Grotius'tan itibaren verilen zararın karşılanması fikriyle ve hukukun genel prensipleri arasında sayılan sorumluluk-tazminat anlayışıyla da uyumludur.

Uyuşmazlıkların çözümünde Birleşmiş Milletler Andlaşması'nın ikinci maddesi belirleyicidir.

Devletler uyuşmazlıklarını uluslararası barış ve güvenliği ve adaleti tehlikeye düşürmeyecek şekilde barışçı yollarla çözmelidir.

Aynı madde, kuvvet kullanma tehdidini ve kuvvet kullanılmasını yasakladığı için barışçı çözüm ilkesi yalnız nezaket kuralı değildir; çağdaş düzenin temel hukuk ilkesidir.

Uyuşmazlığın tarafları görüşme, soruşturma, arabuluculuk, uzlaştırma, hakemlik, yargısal çözüm, bölgesel düzenlemeler veya kendi seçecekleri başka barışçı araçlardan yararlanabilir.

Buradaki ortak nokta, çözüm yolunun taraf iradesiyle veya kabul edilmiş kurumsal yetkiyle işletilmesi ve kuvvet kullanımının uyuşmazlık çözme aracı olmaktan çıkarılmasıdır.

BM sistemi içinde Güvenlik Konseyi, uluslararası barış ve güvenlik alanındaki asıl organdır.

Konsey altıncı bölüm çerçevesinde uyuşmazlıkların barışçı çözümü için tavsiye niteliğinde kararlar alabilir.

Bu aşamada amaç, uyuşmazlığın barışı tehdit eden bir krize dönüşmesini önlemektir.

Yedinci bölümde ise Konsey, barışın tehdidi, barışın bozulması veya saldırı fiili bulunduğunu belirleyerek bağlayıcı kararlar alabilir.

Bu kararlar kuvvet kullanmayı içermeyen yaptırımlar olabileceği gibi, gerekli koşullarda kuvvet kullanmayı içeren önlemler de olabilir.

Dolayısıyla Güvenlik Konseyinin rolü, her uyuşmazlığı mahkeme gibi çözmek değil, barış ve güvenliğe ilişkin kolektif güvenlik mekanizmasını işletmektir.

Yargısal çözümde Uluslararası Adalet Divanı özel bir yere sahiptir.

Divan, BM'nin ana organlarından biridir ve devletler arasındaki hukuki uyuşmazlıklarda yetki kullanır.

Yetki, tarafların rızasına dayanır; bu rıza özel anlaşmayla, bir andlaşmadaki yargı şartıyla veya belirli kabullerle ortaya çıkabilir.

Divanın uygulayacağı kaynaklar UAD Statüsü'nün 38. maddesinde sayılır: andlaşmalar, örf ve adet hukuku, hukukun genel prensipleri ve yardımcı araç olarak yargı kararları ile doktrin.

Divan ayrıca Bakanlar Komitesi benzeri bir siyasi organ değil, hukuka göre karar veren yargı organıdır.

Hakemlik de benzer biçimde tarafların uyuşmazlığı belirli hakemlere götürmesine dayanır; daha esnek usul ve uzmanlık imkânı sağlayabilir.