Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Yabancılar Hukuku Konu Anlatımı

Yabancılar hukuku, 6458 sayılı Kanunda bir kişinin Türkiye sınırına gelişinden ülkede kalmasına, ülkeden ayrılmasına veya koruma istemesine kadar izlenen kamu hukuku çerçevesidir.

Bu alanın başlangıç sorusu kişinin Türk vatandaşı olup olmadığıdır.

Türk vatandaşlığı yoksa, kişi vize, ikamet, giriş yasağı, sınır dışı ve uluslararası koruma kurallarının muhatabı olur.

Vatansız kişiler de ayrı bir tespit belgesine bağlanmakla birlikte bu hukuk alanında yabancı kabul edilir.

Bu nedenle sınav olayında ilk ayrım vatandaşlık değilse, ikinci ayrım düzenli göç, düzensiz göç ve koruma talebi arasında yapılır.

Kanunun bütün işlemleri sınırlayan ana ilkesi geri gönderme yasağıdır.

İdare, kişiyi ağır kötü muameleye uğrayacağı veya kimliği, inancı, tabiiyeti, belirli bir sosyal gruba aidiyeti ya da siyasi düşüncesi yüzünden yaşamı veya özgürlüğü tehlikeye girecek ülkeye yönlendiremez.

Bu ilke sadece mülteci statüsü tanındıktan sonra çalışan bir güvence değildir.

Sınırda kabul edilmeme, vize değerlendirmesi, sınır dışı etme ve idari gözetim gibi aşamalarda da dosyanın temel filtresidir.

Bu yüzden önce hangi idari işlem yapıldığı, sonra gönderilecek yerdeki riskin bu işlemle bağdaşıp bağdaşmadığı sorulur.

Türkiye'ye düzenli giriş, sınır kapısından ve geçerli seyahat belgesiyle yapılır.

Pasaport veya onun yerine geçen belge sınır görevlilerine sunulur; kontrol yalnız gişede değil, yolculuk sırasında veya transit alanda da yapılabilir.

Kapsamlı inceleme gereken hallerde yabancı sınırlı süre bekletilebilir ve bu süreç ülkeye kabul şartlarının araştırılması içindir.

Kabul edilemeyen yolcu kavramı burada önem kazanır: belgesiz, sahte belge kullanan, vizesi veya ikamet-çalışma izni bulunmayan ya da izin süresi sonrasında yeterli geçerliliği olan pasaport ibraz etmeyen kişi normal giriş rejiminde geri çevrilebilir.

Bu düzenli giriş rejimi uluslararası koruma talebini bastırmak için kullanılamaz.

Kanunun kurduğu ayrım şudur: pasaport, vize veya ikamet şartı olağan giriş bakımından aranır; ancak kişi zulüm veya ciddi zarar riski nedeniyle koruma istediğini bildiriyorsa, idare önce bu talebin usulüne uygun alınmasını sağlar.

Dolayısıyla sınavda belge eksikliği tek başına koruma başvurusunu ortadan kaldıran bir gerekçe gibi yazılmamalıdır.

Belge sorunu düzensiz giriş sonucunu doğurabilir, fakat koruma prosedürünün kapısını kapatmaz.

Giriş yasağı, ülkeye kabul edilmemesi gereken yabancılar için ayrı bir araçtır.

Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı bakımından sakınca bulunanlar hakkında Genel Müdürlük değerlendirme yapabilir; sınır dışı edilen kişi hakkında da yetkili makam giriş yasağı tesis edebilir.

Olağan üst sınır beş yıl olarak düşünülür, ciddi kamu düzeni veya güvenliği tehdidinde süre artırılabilir.

Buna rağmen yasak mutlak ve değişmez değildir: kaldırılabilir, ön izin şartına bağlanabilir veya yasağın varlığı korunarak belirli bir girişe izin verilebilir.

Tebligat, kişinin başvuru yollarını kullanabilmesi için kararın hak sonuçlarını göstermelidir.

Vize, yabancının Türkiye'ye kısa süreli geliş amacını gösteren izin türüdür.

Doksan güne kadar kalış veya transit geçiş için başvurulur; her yüz seksen günlük dönem içinde sağladığı kalış alanı doksan günü aşmaz.

Konsolosluk başvurusu kuraldır, istisnai durumlarda sınır kapısının bağlı olduğu valilik veya diplomatik makamlar devreye girebilir.

Vizeden muafiyet ise anlaşma, Cumhurbaşkanı kararı, geçerli ikamet veya çalışma izni, belirli pasaport türleri ya da Türk vatandaşlığından çıkmış özel statülü kişiler gibi nedenlerle ortaya çıkabilir.

Fakat vize almak, sınırda koşulsuz kabul anlamına gelmez.

Vize ret ve iptal halleri, idarenin yalnız form denetimi yapmadığını gösterir.

Talep edilen sürenin ötesine yetecek pasaport geçerliliği, giriş yasağı bulunmaması, kamu düzeni ve kamu sağlığı bakımından sakınca olmaması, kalış amacının inandırıcı biçimde açıklanması, sağlık sigortası ve yeterli maddi imkan gibi unsurlar birlikte değerlendirilir.

Vize sahte belgeyle alınmışsa, üzerinde tahrifat varsa, veriliş amacı dışında kullanılıyorsa veya sonradan sınır dışı kararı verilmişse iptal gündeme gelir.

Ret ya da iptal kararının tebliği, yabancının idari ve yargısal yolları kullanabilmesi açısından öğretici bir ayrıntıdır.

İkamet izni, vize süresini aşan veya doksan günden uzun kalışı hukuka bağlayan ana kurumdur.

Kanun kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izinlerini farklı ihtiyaçlara göre ayırır.

Başvuruda genel kural dış temsilcilik iken, bazı durumlarda valiliklere Türkiye içinden başvuru yapılabilir.

İkamet izni kişiye ülkede kalma imkanı sağlar, fakat türüne, süresine ve veriliş amacına bağlıdır; amaç dışı kullanım, şartların kaybı veya uzatma talebinin reddi izin rejimini sona erdirebilir.

Bu nedenle ikamet izni vatandaşlıkla karıştırılmamalıdır.

Uzun dönem ikamet, düzenli kalışın en güçlü görünümüdür.

Türkiye'de uzun süre kesintisiz ikamet izniyle bulunma, son yıllarda sosyal yardıma muhtaç olmama, yeterli gelir ve sağlık sigortası ile kamu düzeni ya da güvenliği açısından sakınca taşımama aranır.

Bu izni alan yabancı birçok alanda Türk vatandaşlarına yakın bir hak alanına girer; ancak askerlik, seçme ve seçilme, kamu görevine girme, muaf araç ithali ve özel kanunlarla ayrılan konular dışarıda kalır.

Mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma, insani ikamet ve geçici koruma statüleri ise uzun dönem ikamete geçiş bakımından aynı kanalda değildir.

Vatansız kişiler için ayrıca tespit ve kimlik belgesi rejimi vardır.

Genel Müdürlük tespitiyle verilen Vatansız Kişi Kimlik Belgesi, kişinin Türkiye'deki yasal kalışını belgeleyen özel bir statü sağlar ve belirli aralıklarla yenilenir.

Kişi bir devlet vatandaşlığını kazanırsa bu belge anlamını yitirir.

Vatansız kişi, kamu düzeni veya kamu güvenliği bakımından ciddi tehdit oluşturmadıkça sınır dışı edilmez; ayrıca yabancılara ilişkin işlemlerde karşılıklılık koşuluyla bağlı tutulmaz.

Böylece kanun, vatansızlığı yalnız kimlik boşluğu olarak değil, idari işlem güvencesi gerektiren özel bir durum olarak ele alır.

Sınır dışı etme, yabancının Türkiye'den menşe, transit veya uygun üçüncü ülkeye gönderilmesine ilişkin idari karardır.

Karar Genel Müdürlük talimatı ya da valilik değerlendirmesiyle kurulabilir ve karar alınacak haller arasında terör veya kamu düzeni tehdidi, izinsiz çalışma, vize ya da ikamet ihlali, sahte belge, geçim meşruiyetini gösterememe ve bazı koruma başvurusu sonuçları bulunur.

Bununla birlikte çıkarma tedbiri, her yabancı için otomatik işletilen bir sonuç değildir.

Geri gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence veya ciddi kötü muamele riski olanlar, sağlık, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli olanlar ve tedavisi devam edenler bakımından istisnalar özellikle düşünülür.

Sınır dışı kararı verilen kişiye kural olarak Türkiye'yi terk için süre tanınabilir; kaçma riski, sahte belge, kamu düzeni tehdidi veya benzeri hallerde idari gözetim gündeme gelir.

Geri gönderme merkezindeki gözetim süreyle sınırlıdır ve kararın devamı düzenli değerlendirilir.

Bu kurum sınır dışı kararının otomatik sonucu değil, uygulanmasını sağlamak için başvurulan ayrı bir tedbirdir.

Sınav cevabında karar, terk süresi, idari gözetim, geri gönderme merkezi ve masraf yükümlülüğü birbirine karıştırılmadan sıralanmalıdır.

Uluslararası koruma kısmı üç statüye dayanır: mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma.

Mülteci statüsü Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle ülkesine dönemeyen veya dönmek istemeyen kişiye yönelirken, şartlı mülteci Avrupa dışı olaylar bakımından benzer koruma eşiğini karşılar.