Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Vatandaşlığın Kaybedilmesi Konu Anlatımı

Türk vatandaşlığının kaybında ilk ayrım sebebin niteliğidir.

5901 sayılı Kanun kaybı iki ana kanala bağlar: yetkili makam kararı ve seçme hakkı.

Yetkili makam kararı da kendi içinde çıkma, kaybettirme ve vatandaşlığa alınmanın iptali olarak ayrılır.

Bu başlıklar aynı sonuca, yani vatandaşlık bağının sona ermesine yönelse de hareket noktaları farklıdır.

Çıkmada kişi ayrılmak ister ve süreç belge düzenine dayanır.

Kaybettirmede idare, kanunda sayılan bazı davranışlar sebebiyle yaptırım niteliğinde karar verir.

İptalde ise sorun, kişinin Türk vatandaşlığını kazanmasını sağlayan önceki kararın dürüst olmayan bilgiye dayanmasıdır.

Bu nedenle her başlıkta önce kayıp yolunu, sonra karar makamını, son olarak da hüküm anı ile aileye etkisini ayrı ayrı kurmak gerekir.

Çıkma, Türk vatandaşlığından ayrılmak isteyen kişinin talebiyle başlayan yoldur.

Bakanlık çıkma izni veya çıkma belgesi verebilmek için dört grup şart arar.

Kişi ergin olmalı ve ayırt etme gücü bulunmalıdır.

Ayrıca yabancı bir devlet vatandaşlığını önceden kazanmış olması ya da bunu kazanacağına dair ciddi belirtiler göstermesi gerekir.

Kanun, suç veya askerlik hizmeti sebebiyle aranan kişilerin bu yoldan ayrılmasına izin vermez.

Kişi hakkında mali ya da cezai bir tahdit de bulunmamalıdır.

Bu şartlar, çıkmanın yalnız serbest irade beyanı olmadığını gösterir; devlet hem kişinin vatansız kalmamasını hem de kamu alacağı, ceza takibi ve askerlik bağlantısı gibi tamamlanmamış yükümlülüklerin boşa düşmemesini gözetir.

Çıkma belgeleri bakımından izin belgesi ile çıkma belgesi aynı şey değildir.

Yabancı vatandaşlığı henüz kazanma aşamasında olan ve talebi uygun bulunan kişiye önce çıkma izin belgesi verilebilir.

Bu izin, karar tarihinden başlayarak iki yıl için anlam taşır.

İzin sahibi bu süre içinde yabancı devlet vatandaşlığını kazandığını yurt içinde valiliğe, yurt dışında dış temsilciliğe belgelemek zorundadır.

İki yıl içinde yabancı vatandaşlık kazanılamazsa izin belgesinin etkisi ortadan kalkar.

Buna karşılık kişi verilen izin sonucunda ya da daha önce yabancı vatandaşlığı aldığını belgelediğinde çıkma belgesi düzenlenir.

Sınav bakımından kritik ayrım buradadır: izin belgesi kişiyi hazırlık aşamasına taşır, vatandaşlık kaybını doğuran belge ise çıkma belgesidir.

Çıkmada hüküm anı, çıkma belgesinin kişiye imza karşılığında verilmesidir.

O ana kadar Türk vatandaşlığı devam eder; izin kararının alınması veya izin belgesinin elde bulunması tek başına kayıp sonucu yaratmaz.

Çıkma belgesi teslim edilince nüfus aile kütüğündeki kayıt kapatılır ve kişi kayıp tarihinden itibaren yabancı statüsünde işlem görür.

Eş bakımından kural nettir: eşlerden birinin çıkma izniyle vatandaşlığı kaybetmesi diğer eşin vatandaşlığını değiştirmez.

Çocuklar için ise otomatik sonuç yoktur.

Vatandaşlığı kaybeden ana ya da babanın talebi ve diğer ebeveynin muvafakati aranır; muvafakat sağlanamazsa hakim kararına göre hareket edilir.

Bütün bu ihtimallerin üst sınırı da vatansızlıktır: sonuç çocuğu vatansız bırakacaksa çocuk hakkında bağlı kayıp işletilmez.

Çıkma izniyle kaybedenler için Mavi Kart rejimi, kayıp sonucunun günlük hayattaki etkisini daraltan özel bir alandır.

Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle ayrılanlar ve kanunda gösterilen altsoyları, milli güvenlik ve kamu düzeni hükümleri saklı kalmak üzere birçok haktan Türk vatandaşları gibi yararlanmayı sürdürebilir.

Ancak bu statü vatandaşlıkla aynı değildir.

Seçme ve seçilme, askerlik yükümlülüğü, muafen araç veya ev eşyası ithali ve kamu hukuku rejimine bağlı asli-sürekli kamu görevi dışında kalır.

Sosyal güvenlik alanındaki kazanılmış haklar korunur; kamu kurumlarında işçi, geçici personel veya sözleşmeli personel olarak çalışma yolu ayrıca açık tutulur.

Bu yüzden çıkma izniyle kayıp anlatılırken hem yabancı muamelesi hem de Mavi Kart istisnaları birlikte düşünülmelidir.

Kaybettirme, kişinin çıkma talebine değil, kanunda sayılan davranışların resmi makamlarca tespit edilmesine dayanır.

Yabancı bir devletin Türkiye menfaatleriyle bağdaşmayan hizmetinde bulunup bırakma bildirimi yapılmasına rağmen verilen sürede bu hizmetten ayrılmayanlar bu kapsamdadır.

Türkiye ile savaş halinde olan bir devletin hizmetinde Cumhurbaşkanının izni olmadan isteyerek çalışmaya devam edenler ve izin almadan yabancı devlet hizmetinde gönüllü askerlik yapanlar da aynı başlıkta yer alır.

Kanun ayrıca bazı ağır TCK suçları sebebiyle soruşturma veya kovuşturma altında olup yabancı ülkede bulunduğu için kendisine ulaşılamayan vatandaşlar hakkında özel bir süreç kurar: ilgili yargı makamı Bakanlığa bildirir, Bakanlık Resmi Gazetede yurda dön çağrısı yapar, üç ay içinde dönüş olmazsa Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirme mümkün hale gelir.

Kaybettirme kararının etkisi ileriye dönüktür ve Cumhurbaşkanı kararının Resmi Gazetede yayımlandığı tarihte başlar.

Bu başlıkta aileye etki bakımından çıkmadan farklı bir kural vardır: kaybettirme şahsidir.

İlgilinin eşi veya çocukları, sırf bu karar verildi diye Türk vatandaşlığını kaybetmez.

Bu ayrım pratikte önemlidir; çıkmada çocuk için talep, muvafakat, hakim kararı ve vatansızlık denetimi konuşulurken kaybettirmede aile bireylerine sirayet eden bir kayıp sonucu kurulmaz.

Ayrıca kaybettirme, çıkma gibi kişinin yabancı vatandaşlık kazanma hazırlığına bağlı değildir; kanunun aradığı davranış gerçekleşmiş ve karar verilmişse sonuç, yayımlanma tarihinden itibaren doğar.

Vatandaşlığa alınmanın iptali, kaybettirmeden de çıkmadan da ayrılır.

Burada kişi vatandaşlıktan ayrılmak istemiş değildir; idare de sonradan ortaya çıkan davranışı cezalandırıyor değildir.

Sorun, Türk vatandaşlığını kazandıran kararın yalan beyanla veya vatandaşlığa kabul için önemli olan hususların saklanmasıyla alınmış olmasıdır.

İptal kararını, vatandaşlığı kazandıran kararı veren makam alır.

Karar tarihinden itibaren sonuç doğurur.

Aileye etki burada kaybettirmedeki şahsilikten farklıdır: iptal, ilgili kişiye bağlı olarak Türk vatandaşlığını kazanmış eş ve çocuklar hakkında da uygulanabilir.

Çünkü onların vatandaşlığı da sakat kazanma kararına bağlıdır.

İptalin özel sonuçlarından biri malların tasfiyesidir.

Vatandaşlığı iptal edilen kişi hakkında yabancıların Türkiye'deki ikamet ve seyahat rejimi uygulanır.

Malların tasfiyesi gerekli görülürse bu husus iptal kararında gösterilir ve kişi Türkiye'deki mallarını en geç bir yıl içinde tasfiye etmek zorunda kalır.

Bu yapılmazsa malların Hazinece satılması ve bedelin kişi adına kamu haznedarlığı sistemindeki bir kamu bankasına yatırılması öngörülür.

İptal kararına karşı dava açılmışsa tasfiye dava sonuna kadar bekletilir.

Bu sonuç yalnız iptal başlığına özgü olduğu için kaybettirme veya seçme hakkı sorularına taşınmamalıdır.

Seçme hakkı ile kayıp, belirli gruplara tanınan süreli bir ayrılma imkanıdır.

Ana veya babadan dolayı soy bağıyla Türk vatandaşı olup yabancı ana ya da babanın vatandaşlığını doğumla veya sonradan kazananlar, soy bağıyla Türk vatandaşı iken doğum yeri esasına göre yabancı vatandaşlık alanlar, evlat edinilme yoluyla Türk vatandaşlığını kazananlar, doğum yeriyle Türk vatandaşı olup sonradan yabancı ana veya babasının vatandaşlığını alanlar ve herhangi bir biçimde vatandaşlık kazanmış ana veya babaya bağlı olarak vatandaşlık kazananlar bu hakkı kullanabilir.

Süre, erginlikten itibaren üç yıldır.

Ancak seçim hakkı kişiyi vatansız bırakacaksa kullanılamaz.

Seçme hakkıyla kayıpta sonuç, hakkın kullanılmasına ilişkin şartların varlığını tespit eden karar tarihinde doğar.