Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Vatandaşlığın Kazanılması Konu Anlatımı

Türk vatandaşlığının kazanılması, 5901 sayılı Kanunda iki ana kapı üzerinden anlatılır: doğumla kazanma ve sonradan kazanma.

Bu ayrım yalnız isimlendirme değildir; vatandaşlığın kendiliğinden mi doğduğunu, yoksa başvuru ve karar gibi bir işlem zincirine mi ihtiyaç duyduğunu belirler.

Doğumla kazanılan vatandaşlık soy bağı veya doğum yeri esasına dayanır ve doğum anından itibaren hüküm ifade eder.

Sonradan kazanma ise yetkili makam kararı, evlat edinilme veya seçme hakkının kullanılmasıyla gerçekleşir.

Sınavda önce olayın hangi kapıya girdiği bulunmalı, sonra ilgili şartların tamamlanıp tamamlanmadığı ve sonucun hangi anda doğduğu izlenmelidir.

Soy bağı yolunda kanun ana ve baba durumunu ayrıntılı biçimde ayırır.

Türkiye içinde veya dışında Türk vatandaşı ana ya da babadan evlilik birliği içinde doğan çocuk Türk vatandaşıdır.

Türk vatandaşı ana ile yabancı babadan evlilik birliği dışında doğan çocuk da Türk vatandaşı sayılır.

Buna karşılık Türk vatandaşı baba ile yabancı anadan evlilik birliği dışında doğan çocuk bakımından soy bağını kuran usul ve esasların yerine getirilmesi gerekir.

Bu fark, olay sorularında çocuğun doğduğu yerden çok ana-babanın vatandaşlığına, evlilik durumuna ve babayla hukuki soy bağının kurulup kurulmadığına bakmayı zorunlu kılar.

Doğum yeri esası daha dar fakat çok belirleyici bir güvence kurar.

Türkiye'de doğan ve yabancı ana babasından dolayı doğumla herhangi bir ülkenin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, doğumdan itibaren Türk vatandaşıdır.

Türkiye'de bulunmuş çocuk da aksi sabit olmadıkça Türkiye'de doğmuş sayılır.

Bu düzenlemede amaç, Türkiye'de doğan çocuğun sırf ana babasının vatandaşlık hukuku nedeniyle vatansız kalmasını önlemektir.

Bu yüzden doğum yeri tek başına herkese vatandaşlık vermez; belirleyici ek şart, çocuğun ana ve babasından dolayı doğumla başka vatandaşlık kazanamamasıdır.

Yetkili makam kararı ile kazanma, doğumla kazanmanın tersine kendiliğinden sonuç doğurmaz.

Kanun, Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen yabancının belirtilen şartları taşıması halinde vatandaşlığı kazanabileceğini söyler; fakat bu şartları taşımak kişiye mutlak hak sağlamaz.

Genel başvuru şartları erginlik ve ayırt etme gücü, başvuru tarihinden geriye doğru beş yıl kesintisiz ikamet, Türkiye'de yerleşme niyetini davranışlarla teyit etme, genel sağlık bakımından tehlikeli hastalık taşımama, iyi ahlak, yeterli Türkçe, geçimi sağlayacak gelir veya meslek ve milli güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel bulunmamasıdır.

İkamet şartı, vatandaşlık kazanma sorularında süre hesabını somutlaştırır.

Kanun ikameti Türk kanunlarına uygun olarak Türkiye'de oturmak şeklinde kurar.

Vatandaşlık talebinde bulunan yabancı, aranan ikamet süresi içinde toplam on iki ayı geçmemek üzere Türkiye dışında bulunabilir ve dışarıda geçirilen bu süreler kanundaki ikamet süresinin içinde değerlendirilir.

Bu nedenle olayda yalnız beş yıllık takvim aralığına değil, Türkiye dışındaki kalışın toplam süresine ve ikametin Türk hukukuna uygun olup olmadığına bakılır.

İstisnai kazanma, genel başvuru rejiminden ayrı bir karar alanıdır.

Milli güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmamak şartıyla Cumhurbaşkanı kararıyla bazı yabancılar Türk vatandaşlığını kazanabilir.

Kanun, Türkiye'ye sanayi tesisi getiren veya bilimsel, teknolojik, ekonomik, sosyal, sportif, kültürel ya da sanatsal alanlarda olağanüstü hizmeti geçen veya geçeceği düşünülen kişilerden, Turkuaz Kart sahibi yabancılar ve belirli aile üyelerinden, vatandaşlığa alınması zaruri görülenlerden ve göçmen kabul edilenlerden söz eder.

Ancak aynı kaynak, güvenlik veya kamu düzeni engeli bulunan taleplerin Bakanlıkça reddedileceğini açıkça bağlar.

Yeniden kazanma hallerinde sınavın kilidi, hangi kayıp sebebinden sonra hangi makamın ve hangi ikamet şartının devreye girdiğidir.

Çıkma izniyle vatandaşlığı kaybedenler ile ana veya babaya bağlı kaybedip seçme hakkı süresini kullanmayanlar, milli güvenlik engeli yoksa Türkiye'de ikamet süresine bakılmadan Bakanlık kararıyla yeniden vatandaşlık kazanabilir.

Buna karşılık vatandaşlığı kaybettirilenler Cumhurbaşkanı kararıyla, seçme hakkıyla kaybedenler Bakanlık kararıyla, milli güvenlik engeli bulunmaması ve Türkiye'de üç yıl ikamet şartıyla yeniden kazanma yoluna girebilir.

Evlenme yoluyla kazanma, en sık yanlış kurulan başlıklardan biridir.

Kanun bir Türk vatandaşıyla evlenmenin doğrudan Türk vatandaşlığı kazandırmayacağını açıkça belirtir.

En az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancı başvurabilir; ayrıca aile birliği içinde yaşama, evlilik birliğiyle bağdaşmayacak faaliyette bulunmama ve milli güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel taşımama aranır.

Başvurudan sonra Türk vatandaşı eş ölürse aile birliği içinde yaşama şartı aranmaz.

Evlenmenin butlanında ise iyiniyetli yabancı, evlenme yoluyla kazandığı vatandaşlığı muhafaza eder.

Evlat edinilme ve seçme hakkı, sonradan kazanmanın özel yollarıdır.

Bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ergin olmayan kişi, milli güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel yoksa karar tarihinden itibaren vatandaşlık kazanabilir.

Seçme hakkı ise 27 nci madde uyarınca ana veya babalarına bağlı olarak Türk vatandaşlığını kaybeden çocuklara tanınır; bu çocuklar ergin olmalarından itibaren üç yıl içinde seçme hakkını kullanarak Türk vatandaşlığını kazanabilir.

Seçme hakkıyla kazanma, şartların tespitine ilişkin karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder ve eş ile çocuklar bakımından yetkili makam kararının sonuçlarına gönderme yapılır.

Usul kısmı, maddi şartlar kadar sonuç belirler.

Genel kazanma ve evlenme başvurularında illerde oluşturulan vatandaşlık başvuru inceleme komisyonu şartları tespit eder.

Yetkili makam kararıyla vatandaşlık isteyen ve şartları taşıyan yabancı adına vatandaşlık dosyası düzenlenir, karar verilmek üzere Bakanlığa gönderilir; Bakanlık inceleme ve araştırma sonunda uygun bulunanları vatandaşlığa alabilir, uygun görmediklerinin talebini reddeder.

Kazanmaya ilişkin kararlar karar tarihinden itibaren hüküm doğurur.

Yetkili makamla kazanma eşin vatandaşlığını etkilemez; çocuklar için velayet, diğer eşin muvafakati ve gerektiğinde hakim kararı dikkate alınır.

Kazanma kararlarının aile üzerindeki etkisi özellikle yetkili makam kararında ayrı okunur.

Kanun bu kazanmanın eşin vatandaşlığına tesir etmeyeceğini söyler.

Buna karşılık ana veya babanın velayeti kendisinde bulunan çocukları, diğer eşin muvafakati varsa vatandaşlık sonucuna dahil edilir; muvafakat yoksa ana veya babanın mutad meskeninin bulunduğu ülkedeki hakim kararına göre işlem yapılır.

Ana ve baba aynı işlemle Türk vatandaşlığına geçtiğinde çocukların durumu da bu kazanma sonucuna bağlanır.