Hâkim-Savcı Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk (MÖHUK) Milletlerarası Yetki Konu Anlatımı

MOHUK’ta milletlerarası yetki, Türk mahkemelerinin yabancılık unsuru taşıyan bir özel hukuk uyuşmazlığında yargılama yapma gücünü gösterir.

Kanun bu alanda genel bir başlangıç kuralı koyar: Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer itibarıyla yetki kuralları tayin eder.

Bu nedenle milletlerarası yetki, tamamen bağımsız ve soyut bir liste olarak değil, iç hukukta yer bakımından yetkiyi belirleyen bağlantıların yabancılık unsurlu uyuşmazlıklara taşınmasıyla işler.

Ancak kanun bununla yetinmez; bazı uyuşmazlık türleri bakımından özel milletlerarası yetki hükümleri getirerek hangi Türk mahkemesinin devreye gireceğini ayrıca belirtir.

Kişi hallerine ilişkin davalarda vatandaşlık ve kişinin Türkiye ile fiili bağlantısı önem kazanır.

Türk vatandaşlarının kişi hallerine ilişkin davaları yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde Türkiye’de yer itibarıyla yetkili mahkemede görülür.

Böyle bir mahkeme bulunmuyorsa ilgilinin sakin olduğu yer mahkemesi, kişi Türkiye’de sakin değilse Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesi devreye girer.

Bunlar da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri yetkili olur.

Bu kademeli yapı, Türk vatandaşının kişi haline ilişkin uyuşmazlığında sırf yer bağlantısı zayıf diye yargı yolunun bütünüyle kapanmasını önler.

Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayan yabancılar bakımından vesayet, kayyımlık, kısıtlılık, gaiplik ve ölmüş sayılma kararlarında ise ilgilinin Türkiye’de sakin olduğu yer, bu da yoksa mallarının bulunduğu yer mahkemesi yetkili kabul edilir.

Miras uyuşmazlıklarında yetki, ölen kişinin Türkiye’deki son yerleşim yerine bağlanır.

Son yerleşim yeri Türkiye’de değilse, terekeye dahil malların bulunduğu yer mahkemesi davaya bakar.

Bu düzenleme, miras ilişkisinin Türkiye’deki malvarlığı veya yerleşim bağlantısı üzerinden Türk mahkemesine taşınmasına imkan verir.

İş sözleşmesi ve iş ilişkisi davalarında ise kanun işçiyi koruyan bağlantılar kurar.

İş uyuşmazlıklarında ilk özel bağlantı, işçinin çalışmasını olağan biçimde yürüttüğü Türkiye’deki işyerinin bulunduğu mahkemedir.

İşçi davacı olduğunda işverenin yerleşim yeri yanında, işçinin yerleşim yeri veya mutad meskeniyle bağlantılı Türk mahkemeleri de devreye girebilir.

Böylece işçi yalnızca işin görüldüğü yerle sınırlı kalmaz; kendi yerleşim veya mutad mesken bağlantısına da dayanabilir.

Tüketici sözleşmelerine ilişkin davalarda da benzer koruyucu yaklaşım görülür.

MOHUK’un tüketici sözleşmesi tanımına giren uyuşmazlıklarda tüketici, kendi yerleşim yeri veya mutad meskeni mahkemesinde dava açabileceği gibi karşı tarafın işyeri, yerleşim yeri veya mutad meskeninin bulunduğu Türk mahkemesine de başvurabilir.

Buna karşılık tüketiciye karşı açılacak davalarda yetkili mahkeme tüketicinin Türkiye’deki mutad meskeni mahkemesidir.

Bu ayrım, tüketiciye seçim imkanı verirken tüketicinin davalı olduğu durumda onu daha öngörülebilir ve yakın bir mahkemede korur.

Sigorta sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklarda sigortacının esas işyerinin, sözleşmeyi yapan şubesinin veya acentesinin Türkiye’de bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Sigorta ettirene, sigortalıya veya lehdara karşı açılacak davalarda ise onların Türkiye’deki yerleşim yeri veya mutad meskeni mahkemesi yetkilidir.

Yetki anlaşması, milletlerarası yetki düzeninde taraf iradesine açılan alandır; fakat bu alan sınırsız değildir.

Yer itibarıyla yetkinin münhasır yetki esasına göre tayin edilmediği hallerde taraflar, yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlığın yabancı bir devlet mahkemesinde görülmesini kararlaştırabilir.

Anlaşmanın yazılı delille ispat edilmesi gerekir.

Böyle bir anlaşma varsa dava ancak yabancı mahkemenin kendisini yetkisiz sayması veya Türk mahkemelerinde yetki itirazında bulunulmaması halinde yetkili Türk mahkemesinde görülebilir.

Buna karşılık iş, tüketici ve sigorta uyuşmazlıkları için kanunda belirlenen koruyucu yetkiler tarafların anlaşmasıyla bertaraf edilemez.

Bu sınır, zayıf tarafı koruyan yetki bağlantılarının sözleşme hükmüyle etkisiz bırakılmasını engeller.

Milletlerarası yetki bölümünde teminat ve yabancı devletin yargı muafiyeti de tamamlayıcı kurallar olarak yer alır.

Türk mahkemesinde dava açan, davaya katılan veya icra takibi yapan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafın zararını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır.

Mahkeme karşılıklılık esasına göre bu kişiyi teminattan muaf tutabilir.