HMGS Arama ve Elkoyma Konu Anlatımı

Arama ve elkoyma, ceza muhakemesinde maddi gerçeğe ulaşma ihtiyacı ile kişi haklarının korunması arasındaki dengeyi gösteren temel koruma tedbirleridir.

Arama, henüz ele geçirilmemiş delile veya yakalanacak kişiye ulaşmak için kişi, eşya, konut, işyeri ya da diğer yerlerde araştırma yapılmasıdır.

Elkoyma ise delil olarak yararlı görülen veya müsadereye konu olabilecek eşya ve malvarlığı değerlerinin muhafaza altına alınmasıdır.

Bu ayrım önemlidir; çünkü aramada araştırma faaliyeti, elkoymada ise bulunan şeyin adliyenin denetiminde tutulması söz konusudur.

İkisi aynı işlem sırasında birleşebilir, fakat her biri kendi karar, tutanak, bildirim ve iade kurallarına bağlıdır.

Şüpheli veya sanık bakımından aramanın kapısı makul şüphe ile açılır.

Kişinin yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir.

Üçüncü kişilerde arama yapılması ise daha sıkı bir bağ gerektirir; aranan kişinin ya da delilin o yerde bulunduğunu kabul ettiren olaylar bulunmalıdır.

Bu sınırlama, şüpheli veya sanığın bulunduğu yerler ile izlenirken girdiği yerler bakımından uygulanmaz.

Böylece kanun, şüpheliye ait alanlarla üçüncü kişilerin alanlarını aynı kolaylıkla aramaya açmaz.

Konutta, işyerinde ve diğer kapalı yerlerde gece araması kural olarak yasaktır.

Suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan hâl, firar eden yakalanmış veya gözaltındaki kişinin ya da tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması gibi durumlarda bu yasak uygulanmaz.

Arama kararı kural olarak hâkim tarafından verilir; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı, Cumhuriyet savcısına ulaşılamazsa kolluk amiri yazılı emir verebilir.

Ancak konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda kolluk amiri emri yeterli değildir; hâkim kararı veya gecikmede sakınca varsa Cumhuriyet savcısının yazılı emri gerekir.

Karar veya emirde aramanın nedeni olan fiil, aranacak kişi veya yer ya da eşya ve emrin geçerli olacağı süre açıkça gösterilmelidir.

Aramanın usul güvenceleri işlemin kendisi kadar önemlidir.

Aranacak yerin sahibi veya eşyanın zilyedi hazır bulunabilir; bulunmazsa temsilcisi, ayırt etme gücüne sahip hısımlarından biri, birlikte oturduğu kişi veya komşusu hazır bulundurulur.

Cumhuriyet savcısı olmadan konut, işyeri veya kapalı yerde arama yapılırken ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulması gerekir.

Kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamaz.

Arama sonunda istem üzerine işlemin hangi hukuki temele dayandığını gösteren belge, elkonulan veya koruma altına alınan eşyanın listesi ve şüpheyi haklı kılan bir şey bulunmamışsa bunu belirten belge verilir.

Belge ve kâğıtları inceleme yetkisi ise Cumhuriyet savcısı ve hâkime aittir; soruşturma veya kovuşturma konusu suçla ilgisi bulunmayan belgeler geri verilir.

Elkoyma tarafında ana kural, ispat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesine konu olan değerlerin muhafaza altına alınmasıdır.

Kişi bunları rızasıyla teslim etmezse elkoyma gündeme gelir.

İstenen şeyi göstermek ve teslim etmekle yükümlü olan zilyet kaçınırsa disiplin hapsi hükümleri uygulanabilir; fakat şüpheli, sanık ve tanıklıktan çekinebilecek kişiler bu yaptırıma tabi tutulmaz.

Hâkim kararı olmadan yapılan elkoyma yirmi dört saat içinde hâkimin onayına sunulur; hâkim elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde karar vermezse elkoyma kendiliğinden kalkar.

Eşyasına veya malvarlığı değerine elkonulan kişi her zaman hâkimden karar verilmesini isteyebilir ve mağdura elkoyma gecikmeksizin bildirilir.

Bazı şeyler ve bazı yerler için özel koruma vardır.

Şüpheli veya sanık ile tanıklıktan çekinebilecek kişiler arasındaki mektup ve belgelere, bu kişilerin nezdinde bulundukça elkonulamaz.

Devlet sırrı niteliğindeki belgeler mahkemeye karşı gizli tutulamaz; ancak bunları mahkeme hâkimi veya heyeti inceler ve sadece yüklenen suçu açıklığa kavuşturabilecek bilgiler tutanağa geçirilir.

Bu düzenleme alt sınırı beş yıl veya daha fazla hapis cezası gerektiren suçlar bakımından uygulanır.

Taşınmaz, araç, banka hesabı, hak ve alacak, kıymetli evrak, ortaklık payı, kiralık kasa ve diğer malvarlığı değerlerine elkoymada ise suçun işlendiğine ve bu değerlerin suçtan elde edildiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe aranır; kanun bu ağır malvarlığı müdahalesini sınırlı suç katalogları ve rapor mekanizmasıyla daraltır.

Postada elkoyma, genel elkoymadan farklı bir usul alanıdır.

Suç delili olduğundan şüphe edilen ve gerçeğin ortaya çıkarılması için adliyenin eli altında bulunması zorunlu sayılan gönderilere, posta hizmeti veren resmî veya özel kuruluşlarda hâkim ya da gecikmede sakınca varsa Cumhuriyet savcısı kararıyla elkonulabilir.

Kolluk görevlileri kural olarak zarf veya paketleri açamaz; gönderiler posta görevlilerinin huzurunda mühürlenir ve kararı veren hâkim veya Cumhuriyet savcısına teslim edilir.

Bazı ağır suçlarda Cumhuriyet savcısının talimatıyla zarf veya paketler kolluk tarafından açılabilir.

Tedbirin amacına zarar vermeyecekse ilgililere bildirim yapılır; açılmasına veya adliyede tutulmasına gerek bulunmayan gönderiler ilgililerine hemen teslim edilir.

Avukat büroları ayrı ve daha sıkı bir rejime bağlıdır.

Büro ancak mahkeme kararıyla, kararda belirtilen olayla ilgili olarak ve Cumhuriyet savcısının denetiminde aranabilir.

Baro başkanı veya onu temsil eden bir avukat aramada hazır bulunur.

Elkonulacak şeyin avukat ile müvekkil arasındaki mesleki ilişkiye ait olduğu ileri sürülürse, eşya ayrı zarf veya pakete konulup hazır bulunanlarca mühürlenir; soruşturmada sulh ceza hâkiminden, kovuşturmada hâkim veya mahkemeden karar istenir.

Yetkili merci bunun mesleki ilişkiye ait olduğunu saptarsa eşya derhal avukata iade edilir ve işlem tutanakları ortadan kaldırılır.

Avukatla ilgili postada elkoymada da karşı koyma olursa aynı usul uygulanır.

Elkonulan eşya sonsuza kadar adliyede tutulmaz.

Soruşturma veya kovuşturma bakımından muhafazasına gerek kalmaması ya da müsadereye tabi olmayacağının anlaşılması hâlinde Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme re’sen ya da istem üzerine iade kararı verir; istem reddedilirse itiraz mümkündür.

Eşya zarara uğrayacak veya değerinde esaslı kayıp doğacaksa hüküm kesinleşmeden elden çıkarılabilir.

Bu karar soruşturmada hâkim, kovuşturmada mahkeme tarafından verilir; ilgililer dinlenir ve karar bildirilir.

Eşyanın değeri korunmak üzere tedbir alınabilir, hatta bakım ve gözetim şartıyla şüpheliye, sanığa veya üçüncü kişiye teslim edilebilir.

Delil olarak saklanmasına gerek kalmamışsa rayiç değerin ödenmesi karşılığında ilgiliye bırakılması da mümkündür.

Şirket yönetimi için kayyım tayini, klasik eşya elkoymasından farklı olarak şirketin işleyişine müdahale eder.