HMGS Deliller ve İspat Konu Anlatımı

Ceza muhakemesinde deliller ve ispat, maddi gerçeğe ulaşma amacı ile temel hak güvenceleri arasındaki dengeyi kurar.

Mahkeme olayın ne olduğunu anlamaya çalışır, fakat bunu sınırsız araçlarla yapamaz.

CMK sisteminde delil, ancak duruşmada ortaya konulup taraflar önünde tartışıldığında hükme elverişli hale gelir.

Sanığın sorgusundan sonra delillerin ortaya konulmasına başlanması bu yüzden önemlidir: Önce sanığa suçlama anlatılır ve savunma hakkı tanınır, ardından ispat faaliyeti yürütülür.

Sanık usulüne uygun çağrıldığı halde mazeretsiz gelmemiş ve bu nedenle sorgusu yapılamamışsa delil aşaması tamamen kilitlenmez; fakat sonradan gelen sanığa o ana kadar ortaya konulan deliller bildirilir.

Bu düzenleme, hem yargılamanın sürüncemede kalmasını önler hem de sanığın delillerden haberdar olma hakkını korur.

Delil isteminin reddedilebileceği haller sınırlı düşünülmelidir.

Bir delil kanuna aykırı elde edilmişse mahkeme bu delili kabul etmez; çünkü hukuka aykırı yöntemle sağlanan bilgi yargılamanın meşru temelini zedeler.

İspat edilmek istenen olay karar üzerinde etkili değilse delilin toplanması gereksizdir.

Ayrıca istem yalnız davayı uzatma amacı taşıyorsa ret mümkündür.

Buna karşılık delilin veya ispat edilmek istenen olayın geç bildirilmesi tek başına ret nedeni yapılamaz.

Bu ayrım sınavda sık karıştırılır: Geç bildirim mahkemeye yargılamayı yönetme ve gerektiğinde tedbir alma imkanı verir, fakat kanunun saydığı ret nedenlerinden biri gerçekleşmeden delilin sırf zamanlama nedeniyle dışlanması doğru değildir.

Delil ikamesinden vazgeçme de belirli bir usule bağlanmıştır.

Cumhuriyet savcısı ile sanık veya müdafii birlikte rıza gösterirse tanığın dinlenmesinden ya da başka bir delilin ortaya konulmasından vazgeçilebilir.

Bu kural, delillerin yalnız mahkemenin tek taraflı tasarrufu altında olmadığını, tarafların ispat faaliyetine katılımının da dikkate alındığını gösterir.

Tanıklar dinlendikten sonra başkan veya hakimin izni olmadan salondan ayrılamaz; çünkü yeniden soru gerekebilir veya beyanlar arasındaki ilişki duruşma içinde değerlendirilebilir.

Böylece duruşmadaki ispat, dosya üzerinde soyut bir okuma faaliyeti olmaktan çıkar, canlı ve denetlenebilir bir tartışmaya dönüşür.

Duruşmada bazı belge ve tutanakların anlatılması zorunludur.

Naip veya istinabe yoluyla alınmış sorgu ve ifade tutanakları, keşif ve muayene tutanakları, delil olarak kullanılacak yazılar, adli sicil özetleri ve sanığın kişisel veya ekonomik durumuna ilişkin belgeler mahkeme huzurunda açıklanır.

Sanık veya mağdurun kişisel verilerini içeren belgeler, açık istem varsa kapalı oturumda anlatılabilir.

Bu düzenleme, belge delillerinin tarafların bilgisi dışında hükme dayanak yapılmasını önler.

Delil dosyada bulunuyor diye otomatik olarak tartışılmış sayılmaz; duruşma içinde görünür hale getirilmesi gerekir.

Öğrenme açısından bu nokta, hükmün yalnız duruşmaya getirilen ve tartışılan delillere dayanabileceği kuralıyla birlikte okunmalıdır.

Tanık beyanı bakımından doğrudanlık ilkesi özellikle güçlüdür.

Olayın delili yalnız bir tanığın açıklamalarından ibaretse, o tanık duruşmada dinlenmelidir; daha önce düzenlenen tutanağın veya yazılı açıklamanın okunması bu dinlemenin yerine geçmez.

Tanıklıktan çekinme hakkı olan kişi duruşmada bu hakkı kullanırsa önceki ifadesine ilişkin tutanak da okunamaz.

Buna karşılık tanık veya sanığın suç ortağı ölmüşse, akıl hastalığına tutulmuşsa, yeri bilinmiyorsa veya hastalık, malullük ya da giderilemeyen başka nedenle belirsiz süre hazır bulunması mümkün değilse önceki tutanak veya yazılı belgeler okunabilir.

Tanığın duruşmada bulunması önem derecesi bakımından gerekli görülmüyorsa da istisna gündeme gelir.

Bu istisnalar, doğrudanlık ilkesini ortadan kaldırmaz; yalnız uygulanmasının fiilen veya hukuken anlamlı olmadığı durumlara çözüm getirir.

Önceki ifadelerin kullanılması farklı amaçlara hizmet eder.

Tanık bir hususu hatırlamadığını söylerse önceki ifadesinin ilgili kısmı okunarak hafızası canlandırılabilir.

Tanığın duruşmadaki beyanı ile önceki beyanı arasında çelişki varsa, bu çelişkinin giderilmesi için önceki ifade okunabilir.

Sanık bakımından ise hakim veya mahkeme huzurunda yapılmış açıklamalar ile Cumhuriyet savcısı tarafından alınan veya müdafiin bulunduğu kolluk ifadesi, aralarında çelişki varsa duruşmada okunabilir.

Bu hükümler, önceki ifadeyi otomatik ve bağımsız delil haline getirmekten çok duruşmadaki beyanın sağlıklı değerlendirilmesine hizmet eder.

Sınavda dikkat edilmesi gereken nokta, hangi kişinin hangi önceki ifadesinin hangi koşulla okunabileceğidir.

Raporlar ve bilimsel görüşler de tartışmaya açılır.

Resmi belge, yazı, fenni muayene veya doktor raporu okunduktan sonra gerek görülürse imza sahipleri açıklama için çağrılabilir.

Bir kurul görüşü söz konusuysa, kurul üyelerinden biri görüşü açıklamak üzere görevlendirilebilir.

Bilimsel görüşlere ilişkin açıklama ise ilgili usule göre yapılır.

Delil yalnız okunmakla kalmaz; katılan veya vekiline, Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine diyecekleri sorulur.

Bu “diyeceğin sorulması” aşaması basit nezaket değil, çelişmeli yargılamanın zorunlu parçasıdır.

Taraflar delilin içeriğine, güvenilirliğine, hukuki kullanılabilirliğine veya ispat gücüne ilişkin görüşlerini açıklayabilir.

Delillerin tartışılması belirli bir söz sırasıyla yapılır.

Ortaya konulan deliller hakkında önce katılan veya vekili, sonra Cumhuriyet savcısı, ardından sanık ve müdafii ya da kanuni temsilci söz alır.

Cumhuriyet savcısı, katılan veya vekili sanık tarafının açıklamalarına; sanık ve müdafii ya da kanuni temsilcisi de savcı ve katılan tarafının açıklamalarına cevap verebilir.

Hükümden önce son söz hazır bulunan sanığa verilir.

Bu sıra savunmanın nihai olarak duyulmasını sağlar.

Zorunlu müdafiin bu son aşamada hazır bulunmaması hükmün açıklanmasına engel sayılmamıştır; ancak bu özel düzenleme, savunma hakkının diğer aşamalardaki güvencelerini önemsizleştirmez.

İspatın merkezinde hakimin delilleri takdir yetkisi bulunur.

Hakim kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir; bu delilleri vicdani kanaatiyle serbestçe değerlendirir.

Serbest değerlendirme, belirli delil türlerine önceden mutlak üstünlük tanınmaması anlamına gelir.

Tanık beyanı, belge, rapor veya sanık açıklaması olayın bütünlüğü içinde değerlendirilir.

Fakat vicdani kanaat keyfi kanaat değildir.

Hükümde hangi delile neden değer verildiği, hangi delilin neden reddedildiği açıklanmak zorundadır.

Ayrıca yüklenen suç, ancak hukuka uygun şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir.