HMGS Uzlaştırma ve Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi Konu Anlatımı

Uzlaştırma, ceza muhakemesinde uyuşmazlığın yalnız devletin cezalandırma faaliyeti üzerinden değil, şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar gören arasında kurulacak hukuka uygun bir anlaşma üzerinden giderilmesini amaçlayan özel bir soruşturma kurumudur.

Kamu davasının açılmasının ertelenmesi ise yeterli şüphe bulunmasına rağmen savcının kanundaki şartlar gerçekleştiğinde iddianame düzenlemeyi beş yıl bekletmesidir.

Bu iki kurum aynı başlık altında öğrenilse de hukuki mantıkları aynı değildir.

Uzlaştırmada merkezde tarafların iradesi ve edim vardır; KDAE’de merkezde savcının takdir yetkisi, suçun ağırlığı, şüphelinin geçmişi, zarar giderimi ve ertelemenin yararlı olup olmadığı değerlendirmesi bulunur.

Sınavlarda karıştırılan nokta, uzlaştırma sonucunda edimin ileri tarihe bırakılması veya takside bağlanması halinde de kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararının verilebilmesidir; bu durumda CMK m. 171’deki genel KDAE şartları aranmaz, çünkü karar uzlaşmanın sonucuna bağlanmıştır.

Uzlaştırmanın kapsamı kanunda ayrıntılı biçimde çizilir.

Soruşturulması ve kovuşturulması şikayete bağlı suçlar kural olarak uzlaştırmaya tabidir.

Ayrıca şikayete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın Türk Ceza Kanununda sayılan bazı suçlar da kapsama alınmıştır.

Kasten yaralamanın belirli halleri, taksirle yaralama, tehdit, konut dokunulmazlığının ihlali, iş ve çalışma hürriyetinin ihlali, hırsızlık, güveni kötüye kullanmanın belirli hali, dolandırıcılık, suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi, çocuğun kaçırılması ve alıkonulması ile ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrına ilişkin belirli suçlar bu liste içinde değerlendirilir.

Suça sürüklenen çocuklar bakımından, mağdurun veya zarar görenin gerçek ya da özel hukuk tüzel kişisi olması şartıyla üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda ayrıca uzlaştırma gündeme gelebilir.

Diğer kanunlardaki suçlarda ise şikayete bağlı olanlar dışında açık kanun hükmü aranır.

Bu nedenle yalnız suçun hafif görünmesi veya mağdurun rızaya yakın davranması uzlaştırma için yeterli değildir.

Kanun bazı suçlarda uzlaştırmayı açıkça kapatır.

Soruşturulması ve kovuşturulması şikayete bağlı olsa bile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takipte ve hakarette uzlaştırma uygulanmaz.

Uzlaştırma kapsamındaki bir suç, kapsam dışı başka bir suçla aynı mağdura karşı birlikte işlenmişse kural olarak uzlaşma hükümleri uygulanmaz.

Ancak önödeme kapsamındaki bir suç ile uzlaştırma kapsamındaki bir suç aynı mağdura karşı birlikte işlenmişse, uzlaştırma kapsamındaki suç yönünden uzlaşma hükümleri uygulanabilir.

Birden fazla mağdur veya suçtan zarar gören varsa, uzlaştırma yoluna gidilebilmesi için hepsinin uzlaşmayı kabul etmesi gerekir.

Birden çok failin bulunduğu olaylarda ise uzlaşmanın etkisi kişiseldir; yalnız uzlaşan kişi uzlaşmadan yararlanır.

Soruşturma aşamasında uzlaştırma süreci, suçun uzlaşmaya tabi olması ve kamu davası açılması için yeterli şüphenin bulunması halinde dosyanın uzlaştırma bürosuna gönderilmesiyle başlar.

Uzlaştırmacı, şüpheliye ve mağdur ya da suçtan zarar görene teklif yapar; taraf reşit değilse teklif kanuni temsilciye yöneltilir.

Teklif açıklamalı tebligat veya istinabe yoluyla yapılabilir.

Kendisine teklif yapılan kişi yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır.

Teklif sırasında kişiye uzlaşmanın anlamı ve kabul veya ret halinde doğacak hukuki sonuçlar anlatılır.

Taraflara ulaşılamıyorsa uzlaştırma yolu işletilmeden soruşturma sonuçlandırılır.

Teklifin yapılması veya kabul edilmesi, delillerin toplanmasını ve koruma tedbirlerinin uygulanmasını engellemez; bu, uzlaştırmanın soruşturmayı tamamen donduran bir mekanizma olmadığını gösterir.

Uzlaştırmacı kendisine verilen belge örneklerinden sonra işlemleri otuz gün içinde sonuçlandırır; bu süre her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatılabilir.

Müzakereler gizlidir ve şüpheli, mağdur, suçtan zarar gören, kanuni temsilci, müdafi ve vekil katılabilir.

Katılmaktan kaçınma uzlaşmayı kabul etmeme sonucunu doğurabilir.

Müzakerelerde yapılan açıklamalar başka bir soruşturma, kovuşturma veya davada delil olarak kullanılamaz; bu güvence, tarafların anlaşma ihtimalini serbestçe değerlendirebilmesi içindir.

Sürecin sonunda uzlaştırmacı rapor düzenler; uzlaşma gerçekleşmişse anlaşmanın nasıl kurulduğu raporda ayrıntılı gösterilir.

Cumhuriyet savcısı uzlaşmanın özgür iradeye dayandığını ve edimin hukuka uygun olduğunu belirlerse rapor veya belgeyi dosyada muhafaza eder.

Şüpheli edimi bir defada yerine getirirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir.

Edim ileri tarihe bırakılmış, takside bağlanmış veya süreklilik gösteriyorsa kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir; bu sürede zamanaşımı işlemez.

Gerekler yerine getirilmezse kamu davası açılır.

Uzlaşma sağlanınca, uzlaşma anında belirlenemeyen veya sonradan ortaya çıkan zararlar dışında soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış dava bakımından feragat sonucu doğar.

Edim yerine getirilmezse uzlaşma raporu veya belgesi ilam niteliğindeki belge gibi icraya konu olabilir.

Kamu davasının açılmasının ertelenmesinin genel hali CMK m. 171’de düzenlenir.

Uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçlar dışında, üst sınırı üç yıl veya daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda yeterli şüphe olsa bile savcı kamu davasını beş yıl erteleyebilir.

Bunun için şüphelinin daha önce kasıtlı bir suçtan hapis cezasına mahkum olmaması, soruşturmanın erteleme halinde şüphelinin suç işlemekten çekineceği kanaatini vermesi, ertelemenin şüpheli ve toplum bakımından dava açılmasından daha yararlı görülmesi ve mağdurun ya da kamunun zararının aynen iade, eski hale getirme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesi gerekir.

Bu şartlar birlikte aranır.

Erteleme süresinde kasıtlı suç işlenmezse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir; kasıtlı suç işlenirse kamu davası açılır ve erteleme süresince zamanaşımı işlemez.

Suç örgütü suçları ve örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar, kamu görevlisinin görevi sebebiyle veya kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen suçlar, asker kişiler tarafından işlenen askeri suçlar ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar hakkında bu kurum uygulanmaz.

Kovuşturma başladıktan sonra suçun uzlaştırma kapsamında olduğu anlaşılırsa dosya uzlaştırma işlemleri için büroya gönderilir.

Uzlaşma gerçekleşir ve sanık edimi hemen yerine getirirse mahkeme düşme kararı verir; edim ertelenmiş, takside bağlanmış veya süreklilik taşıyorsa durma kararı verilir.

Gerekler yerine getirilmezse yargılama kaldığı yerden devam eder.

Bu iki kurumun sonuçları bakımından mağdurun zararının giderilmesi ortak bir tema gibi görünse de işlevleri farklıdır.

Uzlaştırmada edim, tarafların üzerinde anlaştığı hukuka uygun davranıştır; bu para ödemesi olabileceği gibi başka bir giderim biçimi de olabilir.

Savcının kontrolü, anlaşmanın özgür iradeye dayanıp dayanmadığı ve edimin hukuka uygun olup olmadığı üzerindedir.

Genel KDAE’de ise zarar giderimi kanuni şartlardan biridir ve Cumhuriyet savcısı tarafından tespit edilen mağdur veya kamu zararının tamamen giderilmesi gerekir.

Bir başka fark, uzlaştırmanın kanuni kapsama bağlı zorunlu bir usul aşaması olarak karşımıza çıkabilmesidir.

Suç uzlaştırmaya tabi ve yeterli şüphe mevcutsa dosyanın büroya gönderilmesi gerekir; savcı bu yolu kişisel takdirle atlayamaz.

KDAE’de ise kanuni koşullar gerçekleşse bile karar, savcının kamu davası açmaya ilişkin takdir yetkisinin kullanımına bağlıdır.